ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๖)

---

ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๖) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา คำว่า อญฺญสมานา นี้ เมื่อแยกแล้วคงได้ ๒ บท คือ อญฺญ + สมาน คำว่า อญฺญ = ธรรมอื่น คำว่า สมาน = เหมือนกัน เมื่อรวมกันเข้าแล้วก็แปลว่า เหมือนธรรมอื่น อัญญสมานาเจตสิก เป็นเจตสิกที่เสมอเหมือนกับสภาพอื่นได้ ซึ่งหมายถึงว่า อัญญสมานาเจตสิกทั้ง ๑๓ ดวง หรือ ๑๓ ประเภทนี้ ทุกๆ ดวงมีความสามารถที่จะประกอบกับธรรมชนิดใด เจตสิกเหล่านี้ก็จะมีสภาพเป็นไปด้วยกันธรรมนั้นๆ กล่าวคือ ประกอบกับธรรมที่เป็นอกุศล ก็พลอยเป็นอกุศลไป ประกอบกับธรรมที่เป็นกุศลก็เป็นกุศลไปด้วย และแม้จะประกอบกับธรรมที่เป็นอพยากต อันไม่นับเป็นบาปหรือเป็นบุญ ก็จะเป็นไปเช่นเดียวกัน ยกตัวอย่างย่อๆ เช่น จิตที่มีความโกรธ จิตที่เป็นกุศลมีการตักบาตร หรือเป็นจิตของพระอรหันต์ที่ไม่เป็นบุญไม่เป็นบาป จิตทุกชนิดเหล่านี้ ผัสสเจตสิกเข้าประกอบได้ทั้ง ๓ ประเภท เพราะรับพระทบอารมณ์ที่ทำให้โกรธก็ได้ กระทบอารมณ์ยินดีที่ได้ใส่บาตรก็ได้ ร่วมกับอารมณ์วางเฉยของพระอรหันต์ก็ได้ และจิตทั้ง ๓ ประเภทนี้ วิตกเจตสิก คือเป็นเจตสิกประเภทหนึ่งที่อยู่ในอัญญสมานาเจตสิกที่ทำหน้าที่ยกจิตขึ้นสู่อารมณ์บาป บุญ หรือไม่บาปไม่บุญก็ได้ทั้งนั้น เช่นจิตทั้ง ๓ ที่กล่าวมาก็มีวิตกเจตสิกเข้าประกอบทุกดวง

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:19:09 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 ส่วนคำว่า สัพพจิตตสาธารณเจตสิก นั้น เมื่อแยกออกเป็น ๓ บท คือ สพฺพ + จิตฺต + สาธารณ คำว่า สพฺพ = ทั้งหมด คำว่า จิตฺต = จิต คำว่า สาธารณ = ทั่วไป ดังนั้นเมื่อรวมกันเข้า คำว่า สัพพจิตตสาธารณ จึงเท่ากับ ทั่วไปแก่จิตทั้งหมด คือย่อมประกอบทั่วไปแก่จิตทุกดวง เช่น จะเป็นจิตอะไรเกิดขึ้นก็ดี จิตเหล่านั้นย่อมจะมีผัสสเจตสิกตัวการรับกระทบอารมณ์ ถ้าไม่มีผัสสะอันเป็นตัวรับกระทบแล้ว จิตจะเกิดขึ้นมามิได้เลยเป็นอันขาด เช่นเสียงมิได้มากระทบ(ผัสสะ) กับจิตที่ประสาทหูก็จะไม่ได้ยิน เป็นต้น

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:20:12 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 2 เจตสิกอีกชุดหนึ่งมี ๖ ประเภท เรียกว่า ปกิณณกเจตสิก แยกออกเป็น ๓ บท คือ ป + กิณณ + ก คำว่า ป = โดยทั่วๆ ไป คำว่า กิณณ = เรี่ยราย คำว่า ก = ไม่มีเนื้อความโดยเฉพาะ ดังนั้น ปกิณณก ก็หมายถึง เรื่ยรายโดยทั่วๆไป นั้นก็คือ เจตสิกทั้ง ๖ ดวงนี้มีความสามารถประกอบจิตได้ทั่วๆ ไป แต่ไม่ใช่ทั้งหมด ไม่เหมือนสัพพจิตตสาธารณที่ประกอบได้ทั่วไปปละทั้งหมดด้วย คือหมายถึงว่า ประกอบกับอกุศล กุศล อพยากตได้ไม่ทั้งหมด เช่น ปีติ อาจเกิดกับจิตที่เป็นกุศล แต่เมื่อเป็นอกุศลมีโทสะเป็นต้น จะมีปีติเกิดด้วยไม่ได้

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:20:54 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 3 ผัสสเจตสิก หมายถึง เจตสิกที่รับกระทบอารมณ์ตามทวารต่างๆ ทั้ง ๖ ทวาร เช่น คลื่นของแสงสะท้อนจากภาพมากระทบกับจิตที่ประสาทตา จึงทำให้เกิดความรู้สึก "เห็น" หรือคลื่นของเสียงมากระทบกับจิตที่ประสาทหู จึงทำให้เกิดความรู้สึก "ได้ยิน" และเรื่องราวต่างๆ มากระทบใจ จึงทำให้ "คิดนึก" เหล่านี้เป็นต้น ผัสสเจตสิกเป็นตัวทำหน้าที่รับกระทบอารมณ์ คือรับกระทบแสง เสียง และเรื่องราวต่างๆ ไม่ว่าสิ่งที่มากระทบหรือเรื่องราวนั้นจะเล็กหรือใหญ่ จะดีหรือไม่ดี จะมีคุรประโยชน์กับตนหรือหาไม่ก็ตาม ผัสสเจตสิกที่ทำหน้าที่รับกระทบกับอารมณ์ต่างๆ นั้น ขอให้หลานทำความเข้าใจให้ดีสักหน่อย เพราะมิได้เป็นอย่างที่คนโดยทั่วไปคิด คนโดยทั่วไปนั้นมักจะมีความเข้าใจว่า ลงชื่อว่าผัสสะ แปลว่ารับประทบแล้ว ก็จะต้องกระทบกันจริงๆ จังๆ เช่น เอามือมากระทบกับโต๊ะ หรือเอาไฟมาถูกร่างกาย คือเอาของสองอย่างมาถูกกันเข้า

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:21:26 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 4 ก. ขอถามหลานสักหน่อย สมมุติว่า ลุงเอามะนาวมาผลหนึ่ง แล้วเอามาผ่าออกเป็นสองซีก เสร็จแล้วจึงหยิบเอาซีกหนึ่งมาเคี้ยวต่อหน้าให้หลานได้เห็น หลานจะรู้สึกเป็นอย่างไรบ้าง ป. ผมก็คงจะรู้สึกเข็ดฟัน คงจะน้ำลายไหล ก. ในขณะนี้ เกิดผัสสะขึ้นแล้วหรือยัง เกิดอย่างไร เกิดที่ไหนบ้าง ป. ผมว่า เกิดผัสสะคือการกระทบขึ้นแล้ว คือเกิดขึ้นที่ตา เกิดขึ้นระหว่างมะนาวซึ่งเป็นอารมณ์กับผัสสเจตสิก แล้วก็เกิดขึ้นที่ใจอีก ที่ทำความรู้สึกในใจที่รู้อยู่แล้วว่ามะนาวมันเปรี้ยว ความรู้สึกว่าเปรี้ยวที่เก็บเอาไว้ในใจมากระทบกับใจอีก จึงทำให้เข็ดฟันและน้ำลายไหล ผมก็คิดเอาตามที่คุณลุงได้สอนมาจะผิดถูกอย่างไรก็ไม่สู้จะแน่ใจนัก ก. หลานนี่สำคัญ เหมาะสมที่จะเรียนพระอภิธรรม เพราะมีเหตุผลดี ทั้งยังรู้จักเอาเหตุผลเหล่านั้นออกมาอธิบายได้อีก ลุงทายว่าอีกสักหน่อยคงจะซักเอาลุงจนไม่รู้ว่าจะออกทางไหนเป็นแน่

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:22:20 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 5 ตามที่หลานเข้าใจนั้นถูกต้องแล้ว ลุงยกเรื่องสมมุติขึ้นมาก็เพื่อประสงค์ว่าจะให้หลานได้ตัวอย่างที่มันมิได้กระทบกันจริงๆ หรือที่เห็นๆ เสมอไป ก็เรียกว่าผัสสะได้ นอกจากนั้นก็ยังมีตัวอย่างอื่นๆ อีกเป็นอันมาก เช่น เห็นคนเดินบนตึกหลายๆ ชั้นที่กำลังก่อสร้าง โดยเดินบนกระดานแผ่นเดียวแล้วก็เสียวไส้ ความรู้สึกนี้ก็เกิดขึ้นมาจากการที่ตากระทบรูปที่น่ากลัวเข้า หรือกระทบเสียงที่โหยหวนของสุนัขแล้วก็หวั่นไหวใจคอไม่สบาย ก็ล้วนแล้วแต่อาศัยผัสสะคือการกระทบทั้งนั้น ถ้าจิตใจมิได้มีผัสสเจตสิกเป็นตัวรับกระทบเสียแล้ว อารมณ์ต่างๆ ก็ไม่อาจจะเกิดขึ้นมาได้ และเมื่อการรับกระทบมิได้เกิดขึ้นมาแล้วจิตก็จะเกิดขึ้นมาเห็น ได้ยิน หรือคิดอะไรก็ไม่ได้เป็นอันขาด

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:22:59 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 6 ด้วยเหตุนี้เอง ผัสสเจตสิกจึงเป็นสัพพจิตตสาธารณเจตสิก อันเป็นเจตสิกที่เกิดสาธารณะแก่จิตทั้งหมด คือจิตดวงใดดวงหนึ่งที่เกิดขึ้นมาได้ จะต้องอาศัยผัสสะนี้ทุกๆ ดวง ไม่มีเว้นเลย ไม่ว่าจะรู้สึกดีใจ เสียใจ หรือเฉยๆ ก็ตาม ทั้งไม่ว่าเวลาหลับหรือเวลาตื่นก็มิได้ยกเว้น พูดง่ายๆ ก็ว่า จิตทั้งหมด ๘๙ หรือถ้าจะนับอย่างพิสดารแล้วก็มี ๑๒๑ ก็ล้วนแต่ต้องมีผัสสเจตสิกสำหรับรับกระทบทั้งนั้น ไม่เว้นเลยแม้แต่ดวงเดียว ที่ลุงอธิบายมานี้หลานพอจะเข้าใจหรือยัง ขอสรุปความว่า ผัสสเจตสิกนั้นมีความรับกระทบอารมณ์ ได้แก่ การน้อมอารมณ์ ๖ คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ ให้กระทบกับทวารทั้ง ๖ คือ ประสาทตา หู จมูก ลิ้น กาย และที่จิตใจ คามสมควรแก่อารมณ์ และทวารนั้นๆ ซึ่งมีอรรถ ๔ ประการ คือ ลักขณาทิจตุกะ โดยเฉพาะดังต่อไปนี้

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:24:41 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 7 ผุสน ลกฺขโณ มีการกระทบอารมณ์ เป็นลักษณะ สงฺฆฏฺฏนํ รโส มีการประชุมอารมณ์ วัตถุ วิญญาณ เป็นกิจ สนฺนิปาต ปจฺจุปฏฺฐาโน มีการประชุมพร้อมกันระหว่างอารมณ์และวิญญาณ เป็นผล อาปาถคตวิสย ปทฏฺฐาโน มีอารมณ์ปรากฏตามทวาร เป็นเหตุใกล้ ลุงก็ได้อธิบายพร้อมทั้งยกตัวอย่างเข้ามาประกอบพอสมควรแล้ว ถ้าหลานไม่ซักถามอะไรต่อไป ก็จะขอผ่านผัสสเจตสิกนี้ไป แล้วศึกษาเจตสิกที่ ๒ ต่อไป ซึ่งได้แก่ เวทนาเจตสิก ป. ขอเชิญคุณลุงบรรยายต่อไปเถิดขอรับ ก. ดีละ ลุงจะขอบรรยายถึงเจตสิกที่ ๒ เลยทีเดียว ซึ่งได้แก่ เวทนาเจตสิก โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [12 ก.ค. 2550 , 09:25:05 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 8 อ่านวันนี้ได้รู้แน่ลงไปอีกครับว่า ธรรมชาติจองจิตนั้นมีเจตสิกเข้าประกอบเสมอแล้ว ในครังนี้ยังเห็นเด่นชัดลงไปอีกด้วยว่า ผัสสะเจตสิกนั้นทำหน้าที่กระทบกับอารมณ์ อาจารย์อธิบายจนเห็นชัดเจนว่า ผัสสะ ที่ผู้ถึงกันอยู่รำไปนี้ เป็นนามธรรมและเกิดที่จิตเท่านั้น และมีอำนาจในการรับกระทบอารมณ์จากทวารได้เลยครับ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์อย่างสูงยิ่งครับ และผมจะตามศึกษาเล่าเรียนต่อไปด้วยความเคารพในธรรมอย่างสูงครับ.

โดย เทพธรรม [12 ก.ค. 2550 , 09:49:12 น.] ( IP = 58.9.146.134 : : )

สลักธรรม 9 กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์ด้วยความเคารพค่ะ

โดย น้องกิ๊ฟ [12 ก.ค. 2550 , 09:59:27 น.] ( IP = 203.113.67.37 : : )

สลักธรรม 10 จากตอนที่แล้วรับทราบว่าจิตต้องอาศัยการปรุงแต่งของเจตสิก เพื่อช่วยกันทำหน้าที่ต่างๆ และมีมากมายตั้ง ๕๒ ประเภท มาตอนนี้ได้เห็นการทำงานของผัสสเจตสิก รับกระทบ ซึ่งน่าอัศจรรย์ที่แม้กระทั่งเรื่องราวที่เก็บไว้แล้วในใจก็มากระทบได้ด้วยการทำงานของผัสสเจตสิก กราบระลึกถึงพระคุณของท่านอาจารย์เป็นอย่างยิ่งค่ะและจะติดตามเรียนต่อไปค่ะ อนุโมทนาและกราบขอบพระคุณท่านอาจารย์เทพธรรมมากค่ะ

โดย พี่ดา [12 ก.ค. 2550 , 10:09:24 น.] ( IP = 124.121.173.92 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด