ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗)

---

ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา เวทนาเจตสิก เวทนาเจตสิกเป็นเจตสิกที่ทำหน้าที่เสวยอารมณ์ ถ้าจะกล่าวอย่างธรรมดาสามัญแล้ว คำว่า เสวย ก็คือ กิน ซึ่งก็ได้แก่ กินอารมณ์นั่นเอง อารมณ์ทั้งหลายที่มากระทบใจทำให้เป็นไปต่างๆ นั้น บางอารมณ์กระทบแล้วทำให้มีความสดชื่นรื่นเริงใจ หรือรู้สึกว่ามีความสบาย แต่บางอารมณ์เมื่อเกิดการกระทบเข้าแล้วเกิดความหดหู่ท้อถอย หรือมีความรู้สึกว่าไม่มีความสบาย และในบางอารมณ์ที่มากระทบนั้นมิได้ก่อให้เกิดความตื่นเต้นยินดีอะไร ทั้งมิได้ก่อให้เกิดความเศร้าเสียใจท้อถอยหรือไม่สบาย แต่รู้สึกว่าเฉยๆ ด้วยมิได้มีทั้งยินดี หรือยินร้ายเข้ามาร่วมด้วยก็มี

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:46:08 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 เมื่อจัดเวทนาไปตามลักษณะ หรือสภาวะตามความรู้สึกแล้ว จัดเป็น ๒ ประเภท คือ ๑. จัดตามลักษณะของการเสวยอารมณ์ แล้วแบ่งเวทนาออกเป็น ๓ อย่าง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา สุขเวทนา = จิตที่เกิดพร้อมกับความสุขกายสุขใจ ทุกขเวทนา = จิตที่เกิดพร้อมกับความทุกข์กายทุกข์ใจ อทุกขมสุขเวทนา = จิตที่เกิดพร้อมกับความไม่ทุกข์และไม่สุข ๒. จัดตามประเภทแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ เช่นเวลาปวดเจ็บมาก จิตใจก็จะจับอยู่ที่ปวดเจ็บนั้นยิ่งกว่าอารมณ์อื่นใดเป็นต้น แล้วจำแนกเวทนาออกเป็น ๕ โดยแยกกายกับใจออกต่างหากจากกัน คือ ก. สุขเวทนา การเสวยความสุขทางกาย ข. ทุกขเวทนา การเสวยความทุกข์ทางกาย ค. โสมนัสเวทนา การเสวยความสุขทางใจ ง. โทมนัสเวทนา การเสวยความทุกข์ทางใจ จ. อุเบกขาเวทนา การเสวยอารมณ์ด้วยความไม่ทุกข์ไม่สุข คือเฉยๆ

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:47:53 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 2 ก. สุขเวทนาเจตสิก การเสวยความสุขทางกายนั้น มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้ ๑. อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวน ลกฺขณา มีการเสวยโผฏฐัพพารมณ์ที่ดี เป็นลักษณะ ๒. สมฺปยุตฺตานํ พยูหน รสา มีการทำให้สัมปยุตธรรม คือ เจตสิกที่เกิดร่วมกับตนเจริญขึ้น เป็นกิจ ๓. กายิกอสฺสาท ปจฺจุปฏฺฐานา มีความชื่นชมยินดีในความสุขทางกาย เป็นผลปรากฏ ๔. กายินฺทฺริย ปทฏฺฐานา มีกายินทรีย์(ประสาทกาย) เป็นเหตุใกล้ ข. ทุกขเวทนาเจตสิก การเสวยความทุกข์ทางกายนั้น มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้ ๑. อนิฏฺฐโผฏฺฐพฺพานุภวน ลกฺขณา มีการเสวยโผฏฐัพพารมณ์ที่ไม่ดี เป็นลักษณะ ๒. สมฺปยุตฺตานํ มิลาปน รสา มีการทำให้สัมปยุตธรรม คือ เจตสิกที่เกิดร่วมกับตนเศร้าหมอง เป็นกิจ ๓. กายิกาพาธ ปจฺจุปฏฺฐานา มีความอาพาธทางกาย เป็นผลปรากฏ ๔. กายินฺทฺริย ปทฏฺฐานา มีกายินทรีย์(ประสาทกาย) เป็นเหตุใกล้

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:48:30 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 3 ป. ขออภัยเถิดขอรับคุณลุง การเสวยความสุขทางกาย กับการเสวยความทุกข์ทางกายนั้น มีความหมายประการใด เพราะว่าร่างกายนั้นมีความสุขมีความทุกข์ไม่ได้ สุขหรือทุกข์จำเป็นต้องอาศัยจิตใจทั้งนั้น ก. ที่หลานเข้าใจว่า กาย สุขทุกข์ไม่ได้ สุขหรือทุกข์เกิดขึ้นจากจิตใจต่างหากนั้น ก็เป็นการถูกต้องแล้ว การแสดงเวทนา ๕ นั้น ได้แยกออกเป็นอินทรีย์อันหมายถึงความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ เช่นในขณะเจ็บปวดนี้เป็นใหญ่หรือเป็นประธาน จิตจะไม่ค่อยรับอารมณ์อย่างอื่น และถ้าหลานถูกล๊อตเตอรี่รางวัลมาก จิตก็จะเกิดความโสมนัสตลอดวัน จะคิดนึกเรื่องอะไรอื่นๆ ได้น้อย เพราะจิตจะจับแต่เรื่องเงินทองจำนวนมากที่จะได้ แม้มีใครมากระทบกระเทือนใจบ้างก็ไม่ค่อยโกรธ ยึดความยินดีเป็นใหญ่อย่างเหนียวแน่น ยิ่งถ้าถูกล๊อตเตอรรี่ได้รางวัลที่ ๑ ด้วยแล้ว หลานอาจจะกินข้าวไม่ลงไปหลายวัน ใครมาด่าว่าบ้างก็จะขุ่นเคืองไม่เท่าไร ในขณะที่เกิดความสุขความทุกข์ทางกาย จิตจับความสุขความทุกข์ทางกายนั้นโดยความเป็นใหญ่ แต่ก็แน่ละ ร่างกายทุกส่วนของเราสุขทุกข์เกิดไม่ได้ ถึงกระนั้นหลานก็คงจะไม่ปฏิเสธว่า จิตใจต้องไปจับเอาที่ร่างกายส่วนใดส่วนหนึ่งที่เป็นความสุขหรือเป็นทุกข์นั้น เมื่อหลานศึกษาต่อไปอีกหลานก็จะได้ความพิสดารของเวทนาอีกมา ลุงจะนำมาอธิบายให้หลานฟังในขณะนี้ก็จะทำให้ยุ่งยากมากไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:49:09 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 4 ค. โสมนัสเวทนาเจตสิก คือความสุขความสบายใจนั้น มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้ ๑. อิฏฺฐารมฺมณานุภวน ลกฺขณา มีการเสวยอารมณ์ที่ดี เป็นลักษณะ ๒. อิฏฺฐาการสมฺโภค รสา มีการเสวยความชื่นชมยินดีทางใจ เป็นกิจ ๓. เจตสิกอสฺสาท ปจฺจุปฏฺฐานา มีความชื่นชมยินดีในความสุขทางใจ เป็นผลปรากฏ ๔. ปสฺสทฺธิ ปทฏฺฐานา มีสงบทางกายทางใจ เป็นเหตุใกล้ ป. คุณลุงครับ โสมนัสเวทนานั้นเกิดกับอกุศลจิตได้หรือเปล่า ก. ได้ซีหลาน ป. ในข้อ ๔ ของลักขณาทิจตุกะนั้นแสดงว่า มีความสงบทางกายทางใจ เป็นเหตุใกล้ให้เกิด ผมจึงสงสัยว่า จะมีความสงบอย่างไร เพราะว่า ตามธรรมดาของอกุศลจิตเกิดขึ้นมาครั้งใด ในครั้งนั้นก็ย่อมจะมีอุทธัจจเจตสิกคือความฟุ้งซ่านเกิดร่วมด้วย ผมจึงรู้สึกว่า ธรรมทั้งสองประการนี้ยังมีข้อความขัดกันอยู่ คือสงบกายสงบใจด้วย แล้วก็ฟุ้งซ่านด้วย มันจะเป็นไปได้หรือ คุณลุงจะแก้อย่างไร

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:49:33 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 5 ก. หลานนี่สำคัญ ขุดคุ้ยเอาเรื่องของธรรมที่แอบแฝงซ่อนเร้นอยู่ขึ้นมาซักจนได้ ผู้ใดศึกษาพระอภิธรรมแล้วหมั่นคิดหาเหตุผลอย่างหลานนี้เสมอๆ แล้ว ก็จะศึกษาพระอภิธรรมได้ดี อุทธัจจเจตสิกเข้ามาเกิดร่วมกับโสมนัสอันมีกายและใจบังเกิดความสงบได้นั้น พิจารณาดูให้ดีแล้ว ก็จะเห็นว่า เป็นไปไม่ได้ หลานก็จะต้องไม่ลืมว่า อุทธัจจเจตสิกนั้นเกิดอยู่ในโลภมูลโสมนัส มิได้เกิดอยู่ในโมหมูลจิต ดังนั้น จึงบังเกิดความฟุ้งซ่านที่มีกำลังอ่อน ด้วยมิได้เกิดอยู่ในฐานะเป็นประธาน มิได้เป็นหัวหน้า เพียงแต่จับอารมณ์ไม่มั่นคงจริงๆ หรือสักแต่ว่าเกิดเท่านั้นเอง แล้วหลานก็จะต้องไม่ลืมว่า ความสงบใจดังที่แสดงไว้นั้นหามีความสงบมากจนเหมือนคนที่ฝึกสมาธิมาจนกายและใจตั้งอยู่ได้อย่างมั่นคง เพราะชื่อว่าความสงบกายและใจแล้ว ผู้พบเห็นมักจะคิดไปไกล คิดไปตามตัวหนังสือหรือคิดไปตามที่ได้ยินได้ฟังจนมากเกินไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:50:15 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 6 ง. โทมนัสเวทนาเจตสิก คือการเสวยอารมณ์ที่ไม่ดีมีทุกข์ทางใจ มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้ ๑. อนิฏฺฐารมฺมณานุภวน ลกฺขณา มีการเสวยอารมณ์ที่ไม่ดี เป็นลักษณะ ๒.อนิฏฺฐาการสมฺโภค รสา มีการเสวยอารมณ์ที่ไม่ดี เป็นกิจ ๓. เจตสิกาพาธ ปจฺจุปฏฺฐานา มีความอาพาธทางใจ เป็นผลปรากฏ ๔. หทยวตฺถุ ปทฏฺฐานา มีหทยวัตถุ เป็นเหตุใกล้ ป. คุณลุงขอรับ เหตุให้เกิดสุข ทุกข์ โสมนัส และทุกๆ เวทนามา ผมก็ไม่เห็นมีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้ให้เกิด พอถึงโทมนัสเวทนา อันเป็นอารมณ์ที่ไม่ดีทางใจเข้าเท่านั้น ก็มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้ขึ้นมาทีเดียว ในข้อนี้ ผมคิดว่า โทมนัสเวทนา คงจะมีอะไรเป็นพิเศษกระมังจึงต้องมี ซึ่งผิดกับเวทนาอื่นๆ ดังที่กล่าวมาแล้ว ก.เรื่องที่หลานถามมาก็น่าสงสัยอยู่เหมือนกัน มันจะต้องมีอะไรที่ยังให้เกิดขึ้นซึ่งความแตกต่างกันเป็นแน่ หลานลองสังเกตดูทีหรือว่าทุกขเวทนาซึ่งก็เป็นอารมณ์ที่ไม่ดีไม่พอใจอันเกิดจากทางกาย มีหทยวัตถุเป็นเหตุใกล้ให้เกิดหรือเปล่า ป. ไม่มีเลยขอรับ มีกายินทรีย์ อันหมายถึงกายปสาทรูป คือประสาทกายเป็นเหตุใกล้ให้เกิดขึ้น

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:50:49 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 7 ก.ถ้าหลานจะสังเกตดูให้ดีก็จะเห็นว่า ร่างกายของเรานั้น อะไรๆ ก็จะมากระทบถูกต้องให้เกิดความทุกข์กายไม่ได้ เช่น แสง สี กลิ่น รส นอกไปเสียจากมหาภูตรูปอันมีธาตุดิน ธาตุลม ธาตุไฟ (เว้นธาตุน้ำถูกกายไม่ได้) ทั้งนี้ก็เพราะอื่นๆ นอกจากนี้กระทบถูกต้องกายก่อให้เกิดความรู้สึกไม่ได้ ด้วยสิ่งเหล่านี้มีกำลังไม่เพียงพอ แต่ธาตุทั้งสามมีกำลังมากจึงกระทบกายก่อให้เกิดความรู้สึกแข็ง-อ่อน เคร่งตึง-ไหว ร้อน-เย็น เป็นลักษณะ อันเป็นตัวการทำให้เกิดความทุกข์ทางกายได้ สำหรับความทุกข์ทางใจนั้น แม้ว่าจะมีอารมณ์ที่ไม่ดีเหมือนกันก็จริง ก็แตกต่างกับความทุกข์ทางกายมาก เพราะเป็นอนิฏฐารมณ์อันเป็นอารมณ์ที่ไม่ดี ที่ไม่น่าชอบใจหรือไม่พึงปรารถนา เพราะเป็นนามธรรมแล้วก็มากระทบนามธรรม กำลังจึงเกิดไม่มากจนเพียงพอที่จะทำให้เกิดความไม่พอใจหรือเสียใจได้ ดังนั้น จึงจำเป็นต้องพึ่งพาอาศัยหทยวัตถุเป็นที่ตั้งในการรับกระทบ เปรียบเหมือนหลานต้องการจะทำร่างกายของหลานให้เกิดความลำบาก เพราะโกรธว่าร่างกายมันป่วยมันเจ็บ หรือร่างกายมันไม่ยอมอยู่ในอำนาจเปลี่ยนแปลงไปมาอยู่เรื่อยๆ หลานจะคิดทำอย่างไรๆ ร่างกายมันก็หาได้กระเทือนไม่ จะดุด่าว่ากล่าวสักเท่าใดมันก็ไม่ฟังเสียง ถ้าหลานอยากจะลงโทษร่างกายจริงๆ แล้ว จะเอาแต่นึกแต่คิดคงจะไม่สำเร็จ หลานจะต้องอาศัย มีด ไม้ ยาพิษ หรืออาศัยให้ผู้อื่นเป็นผู้กระทำแทนจึงสมความปรารถนา

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:52:15 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 8 จ. อุเบกขาเวทนาเจตสิก คือความรู้สึกเฉยๆ ไม่ทุกข์ไม่สุข มีลักขณาทิจตุกะ ดังนี้ ๑. มตฺฌตฺตเวทยิต ลกฺขณา มีการเสวยอารมณ์ปานกลาง เป็นลักษณะ ๒. สมฺปยุตฺตานํ นาติ อุปพยูหน มิลาปน รสา มีการรักษาสัมปยุตธรรมไม่ให้เจริญไม่ให้เศร้าหมอง เป็นกิจ ๓. สนฺตภาว ปจฺจุปฏฺฐานา มีความเฉยๆ เป็นผลปรากฏ ๔. นิปฺปิติกจิตฺต ปทฏฺฐานา มีจิตที่ไม่ยินดี เป็นเหตุใกล้ ข้อที่หลานพึงจดจำในเรื่องของเวทนาข้อหนึ่งก็คือ เวทนาเจตสิกมีดวงเดียว หรือประเภทเดียวเท่านั้น และมีการเสวยอารมณ์เป็นลักษณะเหมือนกัน แต่ความแตกต่างที่มีก็เพราะอารมณ์ที่เสวย เช่น ความสุขหรือความทุกข์ทางกาย ก็เป็นการเสวยอารมณ์ กินอารมณ์เหมือนกัน แต่อารมณ์ที่เสวยนั้นเป็นสุขเพราะเป็นอารมณ์ที่ดีที่ชอบใจ และอารมณ์ที่เสวยนั้นเป็นทุกข์เพราะเป็นอารมณ์ที่ไม่ดีไม่ชอบใจเป็นต้น ข้อที่หลาน พึงจดจำเรื่องของเวทนาในข้อที่สองก็คือ เวทนาทั้ง ๕ ประการ ดังที่ได้แจกออกให้หลานได้เห็นแล้วนั้น ไม่มีโอกาสเกิดขึ้นมาพร้อมกันได้เลย จะเกิดแต่ละประเภทเดียวเท่านั้นในขณะหนึ่ง หมายความว่าจะเกิดพร้อมกันหรือร่วมกันไม่ได้ เช่น โสมนัสเวทนาด้วยอุเบกขาเวทนาด้วนเป็นต้น โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [13 ก.ค. 2550 , 08:53:15 น.] ( IP = 203.113.67.39 : : )

สลักธรรม 9 มาศึกษาต่อค่ะ จะเห็นได้ว่าการทำงานของเวทนาเจตสิกและผัสสเจตสิกนี่ช่างละเอียดอ่อนเสียจริง.. ผัสสะเจตสิกก็แน่นะคะ รู้ว่าอะไรกระทบได้ อะไรกระทบไม่ได้ เวทนาเจตสิกก็แน่ แยกได้ละเอียดยิบเลย กระทบเช่นไรจึงทุกข์กาย เช่นไรทุกข์ใจ ฯ แต่ทั้งหมดทั้งปวง ก็หยั่งรู้ได้ด้วยพระสัพพัญญุตาญาณ ขอน้อมกราบสักการะพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยเศียรเกล้าค่ะ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์มากค่ะ อนุโมทนาและและกราบขอบพระคุณพี่เณรเป็นอย่างยิ่งค่ะที่นำสิ่งประเสริฐมาฝาก

โดย พี่ดา [13 ก.ค. 2550 , 09:57:47 น.] ( IP = 124.121.174.87 : : )

สลักธรรม 10 มาติดตามศึกษาต่อค่ะ ความรู้สึกสุขทุกข์หรือเฉยๆ ที่เกิดขึ้นมานั้น ก็เพราะมีเวทนาเจตสิกที่เป็นเจตสิกที่ทำหน้าที่เสวยอารมณ์ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์ค่ะ

โดย เซิ่น [13 ก.ค. 2550 , 13:07:53 น.] ( IP = 203.146.147.13 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด