ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ (๒๑)

---

ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๒๑) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป. สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน ในวันนี้ ลุงจะได้บรรยายถึงเจตสิกตัวสุดท้ายของหมวดอัญญสมานาเจตสิกเสียเลย ในคราวหน้าต่อไปจะได้ขึ้นต้นใหม่ในหมวดอกุศลเจตสิกต่อไป ป. เมื่อคราวก่อนผมได้เรียนเรื่องปีติ กับฉันทะเจตสิกไปแล้ว คุณลุงได้อธิบายว่า ปีตินั้นได้แก่ความปลาบปลื้มใจ ส่วนฉันทะนั้นได้แก่ความพอใจในอารมณ์ แล้วคุณลุงได้อธิบายถึงเหตุผลต่างๆ ตลอดจนการเกิดขึ้นของปีติกับฉันทะว่าจะเกิดแก่จิตประเภทไหนบ้าง ผมคิดว่าพอจะเข้าใจแล้ว สำหรับในวันนี้ผมขอให้คุณลุงได้โปรดอธิบายเจตสิกตัวต่อไปด้วย ก.ฉันทะนั้น เป็นเจตสิกตัวสุดท้ายของอัญญสมานาเจตสิก อันเป็นเจตสิกที่เข้าประกอบกับจิตทั้งฝ่ายบุญและฝ่ายบาปได้ ที่เราเรียกว่าเจตสิกที่เป็นกลาง ซึ่งมีอยู่ ๑๓ ประเภท หรือ ๑๓ ดวง และฉันทะเจตสิกก็เป็นตัวสุดท้าย คือตัวที่ ๑๓ ต่อไปนี้หลานก็จะได้เรียนเจตสิกที่เป็นฝ่ายอกุศล หรือฝ่ายบาปซึ่งมีอยู่ ๑๔ ดวง เมื่อเจตสิกเหล่านี้เข้าประกอบกับจิตเมื่อใด ก็จะทำให้จิตบังเกิดความเศร้าหมองความเร่าร้อน ทำให้เกิดความเสียหาย เป็นตัวอุดหนุนทำลายศีลธรรมอันดีงามให้ย่อยยับไปก็ได้ ป. คุณลุงขอรับ ผมได้เคยเรียนมาตั้งแต่ต้นๆ ว่า บาปหรืออกุศลนั้นมีอยู่ ๑๒ ประเภท คือโลภมูล ๘ โทสมูล ๒ และโมหมูล ๒ แล้ววันนี้คุณลุงพูดถึงอกุศลเจตสิก๑๔ ดวง หรือ ๑๔ ประเภท จึงทำให้ผมเกิดงงไม่ทราบว่าอย่างไรกัน ก. ที่หลานได้กล่าวว่า อกุศลมี ๑๒ นั้นถูกแล้ว นั่นคืออกุศลจิต ไม่ใช่อกุศลเจตสิก

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 07:56:29 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 หลานก็ได้ทราบอยู่แล้วว่า จิตจะเกิดขึ้นมาได้นั้น อยู่ๆ จะเกิดขึ้นมาเองเฉยๆ เหมือนการดลบันดาลนั้นหาได้ไม่ จิตโลภ จิตโกรธ จะเกิดขึ้นมาก็เหมือนกัน ก็จะมีการประชุมทำงาน เพราะการประชุมกันของเจตสิกฝ่ายกุศลหรือฝ่ายอกุศลเจตสิกร่วมกันทำงานนี่เอง จิตจึงเป็นอกุศลโลภะบ้าง โทสะบ้าง เป็นต้น แล้วแต่เจตสิกฝ่ายไหนร่วมกัน เหมือนบ้านเรือนที่อยู่อาศัยมันก็จะต้องมีเสา มีพื้น มีหลังคา มีข้างฝา มีประตูหน้าต่าง แต่อย่างไรก็ดี แม้ว่าทุกๆ บ้านจะต้องมีชิ้นส่วนดังที่ได้กล่าวมาแล้วก็จริง แต่ชิ้นส่วนเหล่านั้นก็หาได้เหมือนกันไม่ แม้จะทำให้เป็นบ้านขึ้นมาได้ก็จริง แต่บ้านเหล่านั้นก็มิได้เป็นอย่างเดียวกัน ดังนั้ บ้านทั้งหลายจึงมีชื่อเรียกกันไปต่างๆ เช่น บ้านทรงมนิลา บ้านปั้นหยา บ้านทรงไทย และบ้านแบบทันสมัยใหม่อีกมากมาย ด้วยเหตุผลดังนี้เอง อกุศลเจตสิก ๑๔ ดวงนี้ จำนวนหนึ่งร่วมประชุมกันเข้าแล้วจิตจึงเป็นโลภะ อกุศลเจตสิกอีกจำนวนหนึ่งร่วมประชุมกันเข้าแล้ว จิตจึงเป็นโทสะดังนี้เป็นต้น ที่ลุงได้อธิบายมานี้ หลานพอจะเข้าใจแล้วหรือยัง ป. ก็พอเข้าใจแล้วขอรับ ก. ถ้าหลานมีความเข้าใจได้เรื่องราวพอสมควร ลุงก็จะขอแสดงการแบ่งแยกอกุศลเจตสิก ๑๔ ดวงนี้ออกเป็น ๕ พวก หรือ ๕ หมวดด้วยกัน ได้แก่ โมจตุกะ ๔ โลติกะ ๓ โทจตุกะ ๔ ถีทุกะ ๒ วิจิกิจฉา ๑

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 07:58:47 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 2 ๑. โมจตุกเจตสิก (เรียกกันโดยทั่วไปว่า โมจตุกะ ๔) เป็นเจตสิกจำพวกโมหะที่มี ๔ ที่เข้าประกอบกับอกุศลจิตฝ่ายโมหะ คือโมหมูลจิต ๒ นั่นเอง เมื่อเจตสิกพวกนี้เข้าประจำกับจิตเมื่อใดแล้วก็ทำให้เกิดความโง่ ความหลง หรือมีอวิชชาทันที โมจตุกเจตสิกนี้ หมายถึงเจตสิกจำพวกที่มีโมหะ ๔ ประเภท ได้แก่ โมหเจตสิก อหิริกเจตสิก อโนตตัปปเจตสิก และอุทธัจจเจตสิก โมหเจตสิกนั้น ประกอบกับจิตใดแล้ว ก็ทำให้บังเกิดความโง่ ความหลงไม่มีความเข้าใจไนสภาวธรรม อหิริกเจตสิกนั้น เมื่อประกอบกับจิตใดแล้ว ก็ทำให้จิตนั้นปราศจากความละอายต่อการกระทำที่ชั่วที่เป็นบาปอกุศล อโนตตัปปเจตสิก เป็นเจตสิกที่เกิดขึ้นกับจิตใดแล้ว ทำให้จิตนั้นไม่มีความกลัวต่อบาปอกุศล อุทธัจจเจตสิก เป็นเจตสิกที่บังเกิดความฟุ้งซ่าน จิตจับอารมณ์ได้ไม่มั่นคง จิตใดก็ตามถ้าเป็นบาปอกุศลแล้วจะเป็นบาปมากหรือน้อย จะเป็นบาปทางตาทางหูหรือทางใจก็ตาม จะต้องมีเจตสิกทั้ง ๔ เหล่านี้ร่วมประชุมกันทั้งหมดไม่มีขาดเลยแม้แต่ดวงหนึ่ง ฉะนั้น โมจตุกเจตสิกนี้จึงเกิดขึ้นแก่จิตทั้งหมด ทั้ง ๑๒ ประเภท การที่โมจตุกะ ๔ ประกอบกับอกุศลทั้งหมดดังนี้เอง จึงได้ถูกเรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า สัพพากุศลสาธารณเจตสิก หมายความว่า เป็นเจตสิกที่เกิดขึ้นสาธารณะ (ทั่วไป) แก่อกุศลจิตทั้ง ๑๒ ดวง หรือพูดอีกอย่างหนึ่งว่า บาปใดๆ จะบาปมากน้อยสักแค่ไหน เมื่อเกิดขึ้นมาแล้ว โมจตุกเจตสิกนี้จะต้องประกอบด้วยเสมอไปทุกครั้ง

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 07:59:19 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 3 ๒. โลติกเจตสิก (เรียกันโดยทั่วไปว่า โลติกะ ๓) เป็นเจตสิกพวกโลภะที่มี ๓ ดวง ที่จะเข้าร่วมประกอบกับอกุศลจิตที่เป็นฝ่ายโลภะ คือ โลภมูลจิตทั้ง ๘ นั่นเอง มีอยู่ ๓ ดวงด้วยกัน ได้แก่ โลภเจตสิก เมื่อเจตสิกนี้เกิดอยู่กับจิตใด จิตนั้นก็เกิดความโลภคือความยินดีติดใจขึ้นมาทันที ทิฏฐิเจตสิก เป็นเจตสิกที่มีความเห็นผิด ไม่ตรงต่อสภาวธรรม เมื่อร่วมกับจิตใดจิตนั้นก็จะมีความเห็นที่ไม่ถูกต้อง มานเจตสิก มานะเป็นเจตสิกที่มีความยกตัว ถือตัว หรือทนงตนว่าเก่ง ว่ารวย ว่าดีกว่าคนอื่น เมื่อประกอบกับจิตเข้าแล้วก็อวดดี

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 08:00:00 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 4 ๓. โทจตุกเจตสิก (เรียกกันโดยทั่วไปว่า โทจตุกะ) เป็นเจตสิกจำพวกโทสะที่มี ๔ ที่จะต้องเข้าร่วมประกอบกับจิตฝ่ายโทสะ คือโทสมูลจิต ๒ นั่นเอง ประกอบกับจิตอื่นนอกจากนี้ไม่ได้ มีอยู่ ๔ ด้วยกัน ได้แก่ โทสเจตสิก เป็นเจตสิกที่จะต้องประกอบกับจิตที่มีความโกรธ ความเสียใจ ความทุกข์ร้อน เป็นต้น อิสสาเจตสิก เป็นเจตสิกที่มีความริษยา ไม่มีความยินดี ไม่สบายใจในการที่ผู้อื่นได้ลาหรือได้ยศ หรือได้รับคำสรรเสริญเยินยอ เป็นเจตสิกที่เกิดร่วมกับจิตฝ่ายโทสะ มัจฉริยเจตสิก เป็นเจตสิกที่มีความตระหนี่ มีความเหนียวแน่นไม่ยอมเสียสละตามที่ควรจะเสียสละได้ มิจฉริยะจะเกิดกับจิตฝ่ายโทสะ กุกกุจจเจตสิก เป็นเจตสิกที่มีความรำคาญใจในความไม่ดีที่ตนได้กระทำไปแล้ว และมีความไม่สบายใจในความดีที่ยังไม่ได้ทำ เจตสิกนี้จะเกิดกับจิตที่เป็นฝ่ายโทสะ

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 08:00:32 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 5 ๔. ถีทุกเจตสิก (เรียกกันโดยทั่วไปว่า ถีทุกะ ๒) เป็นเจตสิกจำพวกถีนะที่มี ๒ คือ ถีนะกับมิทธะ เป็นเจตสิกทำให้ง่าวเหงาหาวนอนประกอบกับจิตที่มีกำลังน้อย ถ้ามีกำลังมากประกอบไม่ได้ เช่นกำลังดูภาพยนต์สนุกสนานมาก หรือกำลังโกรธจัดๆ เหล่านี้ จิตมีกำลังเข้มแข็ง ถีนมิทธะตัวการทำให้ง่วงเหงาหาวนอนไม่อาจจะเกิดร่วมด้วย ๕. วิจิกิจฉาเจตสิก เจตสิกตัวนี้มีตัวคนเดียวไม่มีพรรคพวก เป็นเจตสิกที่จะเกิดแก่จิตที่บังเกิดความสงสัยมีความลังเลไม่แน่นอนใจ ประกอบได้เฉพาะโมหะมูลจิตที่มีวิจิกิจฉา

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 08:01:03 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 6 บัดนี้ ลุงก็ได้แยกอกุศลเจตสิก ๑๔ ออกไปเป็น ๕ พวกด้วยกัน เพื่อให้หลานเข้าใจและจำง่าย ไม่บังเกิดความสับสน จะทราบได้ในทันทีที่จิตเกิดขึ้นมาแล้วเป็นอกุศล ขะได้ทราบว่าเป็นอกุศลพวกไหน หลานก็จะต้องใส่ใจเอาไว้บ้าง เมื่อเวลาเรียนต่อไปข้างหน้าจะได้เข้าถึงความลึกซึ้ง เพราะในอนาคตไม่สู้ไกลนักนี้ หลานก็จะต้องศึกษาถึงเจตสิกต่างๆ หรือเจตสิกอะไรบ้างเกิดแก่จิตประเภทไหน และเมื่อจิตประเภทไหนเกิดขึ้นมาแล้วมีเจตสิกอะไรเข้าประกอบเป็นจำนวนเท่าใด ซึ่งจะทำให้หลานบังเกิดความเข้าใจได้เหตุผลในปัญหาต่างๆ ของจิตใจอันเป็นปัญญาบารมีที่จะได้ติดตัวไปทั้งในชาตินี้และชาติต่อๆ ไปด้วย ทั้งยังจะได้เอามาช่วยในการเอาไปใช้ประโยชน์ในการปฏิบัติวิปัสสนา ต่อไปนี้ ลุงจะได้อธิบายอกุศลเจตสิกทั้ง ๑๔ ตัวนี้ เพื่อให้หลานรู้หน้าที่การงานตลอดจนความสำคัญมากน้อยไปทีละตัวๆ จนกว่าจะหมด เรามาเริ่มต้นกันด้วยโมจตุกะคือ โมหะ อหิริกะ อโนตตัปปะ และอุทธัจจเจตสิก เสียก่อน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร..นำมาฝาก [2 ส.ค. 2550 , 08:01:32 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 7 กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์อย่างสูงครับ และผมจะเข้ามาศึกษาต่อไปด้วยความตั้งใจขอรับ.

โดย เทพธรรม [2 ส.ค. 2550 , 08:27:28 น.] ( IP = 58.9.135.80 : : )

สลักธรรม 8 นำภาพเจตสิกมาประกอบเพื่อการศึกษาต่อไปค่ะ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์อย่างสูงค่ะ

โดย พี่ดา [2 ส.ค. 2550 , 10:51:23 น.] ( IP = 124.121.172.88 : : )

สลักธรรม 9 ติดตามมาศึกษาต่อ กราบขอบพระคุณค่ะในธรรมทาน และอนุโมทนาในภาพประกอบด้วยนะคะพี่ดา

โดย น้องกิ๊ฟ [2 ส.ค. 2550 , 17:21:12 น.] ( IP = 58.9.105.67 : : )

สลักธรรม 10 กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์เป็นอย่างสูงค่ะ มาถึงเจตสิกฝ่ายอกุศล ศึกษาไปแล้ว ...ไม่น่ารักเลย....สักดวงเดียว แต่หนูก็หอบมันพกติดตัวกันทุกวันเลย ยังไงหนูก็เริ่มรู้จักสภาพเหล่านี้มากขึ้นแล้ว และก็จะพยายามขจัดออกไปจากตนให้มากขึ้น

โดย น้องอุ๊ (asomsopon) [2 ส.ค. 2550 , 19:19:49 น.] ( IP = 125.24.59.105 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด