ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗๓)

---

ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗๓) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป.สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน... ป. เมื่อคราวที่แล้วผมได้เรียนเรื่องสังคหนัย คือการสงเคราะห์ หรือการรวบรวมจิตแต่ละดวงที่เกิดขึ้น ว่ามีเจตสิกประกอบได้เท่าใด และเป็นเจตสิกอะไรบ้าง ผมได้เรียนไปแล้ว ๒ อย่างคือ นัยที่แสดงการสงเคราะห์เจตสิกลงในโลกุตตรจิต หรือที่เรียกว่า สังคหนัยแห่งโลกุตตรจิต ๘ หรือ ๔๐ กับมหัคคตสังคหนัย คือ มหัคตจิต ๒๗ ดวงมีสังคหะ ๕ นัย บัดนี้ผมมาขอเรียนต่อไป ถ้าคุณลุงว่างก็ขอเชิญได้เลยขอรับ ก. ดีแล้วหลาน สำหรับในวันนี้ หลานจะได้เรียน กามาวจรโสภณสังคหนัยต่อไป การศึกษาเรื่องกามาวจรโสภณสังคนัยนั้น เป็นการศึกษาเรื่องของจิตที่เกิดขึ้นอันเป็นฝ่ายกุศล ว่ามีเจตสิกประกอบเท่าใด อะไรบ้าง เพราะเหตุใดจึงประกอบได้เท่านั้น

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [17 ต.ค. 2550 , 06:58:50 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 กามาวจรโสภณสังคหนัย คาถาสังคหะ ๑๗. อฏฺฐตฺตึส สตฺตตฺตึส ทฺวยํ ฉตฺตึสกํ สุเภ ปญฺจตฺตึส จตุตฺตึส ทฺวยํ เตตฺตึสกํ กวิเยฯ ๑๘. เตตฺตึส ปาเก ทฺวตฺตึส ทฺวเยกตฺตึสกํ ภเว สเหตุกามาวจร ปุญฺญปากกฺริยามเนฯ แปลความว่า เจตสิกธรรม ๓๘- ๓๗ (๓๗ สองครั้ง) และ ๓๖ ย่อมประกอบในสเหตุกกามาวจรมหากุศลจิต ๘ เจตสิกธรรม ๓๕-๓๔ (๓๔ สองครั้ง) และ ๓๓ ย่อมประกอบในสเหตุกามาวจรมหากิริยาจิต ๘ เจตสิกธรรม ๓๓-๓๒ (๓๒ ครั้ง) และ ๓๑ ย่อมประกอบในสเหตุกามาวจรมหาวิบากจิต ๘ ในบรรดาสเหตุกกามาวจร มหากุศล มหากิริยา และมหาวิบาก หรือกามาวจรโสภณจิต ๒๔ ดวงนั้น มีสังคหะ ๑๒ นัย ดังต่อไปนี้ ๑. สเหตุกกามาวจรมหากุศลจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย มีเจตสิกเข้าประกอบ ๓๘, ๓๗, ๓๗ และ ๓๖ ดวง ๒. สเหตุกกามาวจรมหากิริยาจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย มีเจตสิกเข้าประกอบ ๓๕, ๓๔, ๓๔ และ ๓๓ ดวง ๓. สเหตุกกามาวจรมหาวิบากจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย มีเจตสิกเข้าประกอบ ๓๓, ๓๒, ๓๒ และ ๓๑ ดวง รวมกามาวจรโสภณจิต ๒๔ มีสังคหะ ๑๒ นัย ลุงจะขอจำแนกให้เห็นดังต่อไปนี้

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 06:59:36 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 2 สเหตุกกามาวจรมหากุศลจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย คือ นัยที่ ๑ เจตสิก ๓๘ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๕ ที่ประกอบในมหากุศลจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๒ การศึกษาในวันนี้มีแต่เรื่องของกุศลจิตทั้งนั้น คือสเหตุกกามาวจรมหากุศลจิต ๘ ดวง ด้วยเหตุนี้ จึงทิ้งเรื่องของอกุศลไม่ว่าจิตหรือเจตสิกทั้งสิ้นออกไปทั้งหมดเสียก่อน หลานคิดเอาไว้เช่นนี้แล้วจะได้ไม่เอามาคิดให้ยุ่งไปในขณะกำลังศึกษาอยู่ เจตสิกที่เป็นฝ่ายกุศลและที่มาช่วยทั้งหมดก็มี ๓๘ ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ ซึ่งเป็นเจตสิกที่จะเข้าประกอบกับจิตฝ่ายกุศลหรืออกุศลก็ได้ เพราะเป็นตัวกลางดังที่ได้เคยศึกษามาแล้วตั้งแต่ในตอนแรก เช่น ผัสสะ เวทนา สัญญา วิจารเจตสิก เป็นต้น และโสภณเจตสิก ๒๕ ซึ่งเป็นฝ่ายที่จะเข้าประกอบกับจิตที่เป็นกุศลด้วยกันเช่น สัทธา สติ อโลภะ อโทสะ เจตสิก เป็นต้น สำหรับในนัยที่ ๑ นั้น มหากุศลจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๒ เกิดขึ้นแล้ว เจตสิกที่เป็นฝ่ายกุศลก็จะเข้าประกอบได้ทั้งหมดเลย คือ ๓๘ ดวง ได้แก่อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๕ มหากุศลจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๒ ก็คือ ๑. โสมนสฺสหคตํ ญาณสมฺปยตฺตํ อสงฺขาริกํ จิตที่เกิดพร้อมกับความยินดี ประกอบด้วยปัญญา โดยไม่มีการชักชวน ๒. โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาริกํ จิตที่เกิดพร้อมด้วยความยินดี ประกอบด้วยปัญญา โดยมีการชักชวน

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:00:26 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 3 สำหรับนัยที่ ๒ ที่ ๓ และที่ ๔ ก็โดยทำนองเดียวกัน เว้นแต่เจตสิกบางดวงที่เข้าประกอบไม่ได้ก็ยกออกเสีย เช่นจิตเกิดขึ้นโดยไม่มีปัญญา หรือไม่มีปีติก็เอาปัญญาเจตสิก และปีติเจตสิกออกเสีย เป็นต้น หวังว่าหลานพิจารณาแล้วคงจะเข้าใจ นัยที่ ๒ เจตสิก ๓๗ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๔ (เว้นปัญญาเจตสิก) ที่ประกอบในมหากุศลจิตดวงที่ ๓ กับดวงที่ ๔ นัยที่ ๓ เจตสิก ๓๗ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๒๕ ที่ประกอบในมหากุศลจิตดวงที่ ๕ กับดวงที่ ๖ นัยที่ ๔ เจตสิก ๓๖ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๒๔ (เว้นปัญญาเจตสิก) ที่ประกอบในมหากุศลจิตดวงที่ ๗ กับดวงที่ ๘

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [17 ต.ค. 2550 , 07:01:15 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 4 สเหตุกกามาวจรมหากิริยา ๘ มีสังคหะ ๔ นัยคือ นัยที่ ๑ เจตสิก ๓๕ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๒ (เว้นวิรตี ๓) ที่ประกอบในมหากิริยาจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๒ ในนัยที่ ๑ นี้ หลานจะตอบได้หรือไม่ว่า เหตุใดจึงได้เว้นวิรตีเจตสิกทั้ง ๓ ดวง ป.เพราะว่า ผู้ที่เป็นพระอรหันต์ทุก ๆ องค์ไม่มีกิเลสเหลืออยู่ในจิตใจแลยแม้แต่น้อย ดังนั้น ท่านจึงไม่ต้องมีเจตนาจะเว้นจากการทำทุจริตในการกระทำของท่านเลย คือ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ และสัมมาอาชีวะ คือเว้นจากการกล่าววาจาไม่ชอบ เว้นจากการงานไม่ชอบ และเว้นจากการประกอบอาชีพที่ไม่ชอบ ก. ถูกของหลานแล้ว ขอให้ดูในนัยที่ ๒, ๓, ๔ ต่อไป

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:01:54 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 5 นัยที่ ๒ เจตสิก ๓๔ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๑ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, ปัญญาเจตสิก ๑ ) ที่ประกอบในมหากิริยาจิตดวงที่ ๓ กับดวงที่ ๔ ป.คุณลุงขอรับ ในนัยที่ ๒ นี้มีเว้นปัญญาเจตสิกด้วย ผมจึงขอทราบเหตุผลว่า เป็นพระอรหันต์แล้ว ปัญญาไม่มีจะได้หรือ ก.เราไม่ควรจะพูดว่า พระอรหันต์นั้นปัญญาไม่มี เพราะว่า ถ้าปัญญาไม่มีเสียแล้ว จะเป็นพระอรหันต์ได้อย่างไรเล่า แต่สมควรจะพูดเสียให้ถูกต้องว่า ในบางครั้งบางคราว พระอรหันต์ท่านมิได้พิจารณา จิตดวงนั้นๆ ของท่านจึงมิได้มีปัญญาเข้าประกอบ ลุงขอสมมติว่า พระอรหันต์มาพบกับหลานเข้า ท่านก็ทักทายหลานว่า "ไปไหนมา?" ดังนี้ ก็เป็นคำทักทายปราศรัยกันตามปกติมิได้มีปัญญาเข้าประกอบ และในเรื่องนี้ หลานลองคิดดูทีหรือ ถ้าพระอรหันต์มีปัญญาเจตสิกเข้าประกอบจิตที่เกิดขึ้นทุก ๆ ดวงแล้ว พระอรหันต์จะเป็นอย่างไร? ป. พระอรหันต์ก็คงทำอะไรไม่ได้เลย ไม่ว่าท่านจะฉันอาหาร ไม่ว่าจะดื่ม ไม่ว่าจะนั่ง, นอน, ยืน, เดิน และไม่ว่าจะพูดหรือนั่ง ท่านจะต้องพิจารณาอยู่เสมอไปแล้ว ก็ย่อมจะเป็นไปไม่ได้เลย นัยที่ ๓ เจตสิก ๓๔ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๒๒ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓) ที่ประกอบในมหากิริยาจิตดวงที่ ๕ กับดวงที่ ๖ นัยที่ ๔ เจตสิก ๓๓ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๒๑ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, ปัญญาเจตสิก ๑ ) ที่ประกอบในมหากิริยาจิตดวงที่ ๗ กับดวงที่ ๘

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:02:57 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 6 สเหตุกกามาวจรมหาวิบากจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย คือ นัยที่ ๑ เจตสิก ๓๓ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๒๐ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, อัปปมัญญา ๒) ที่ประกอบในมหาวิบากจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๒ นัยที่ ๒ เจตสิก ๓๒ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โสภณเจตสิก ๑๙ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, อัปปมัญญา ๒, ปัญญา ๑) ที่ประกอบในมหาวิบากจิตดวงที่ ๓ กับดวงที่ ๔ นัยที่ ๓ เจตสิก ๓๒ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๒๐ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, อัปปมัญญา ๒) ที่ประกอบในมหาวิบากจิตดวงที่ ๕ กับดวงที่ ๖ นัยที่ ๔ เจตสิก ๓๑ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติเจตสิก) โสภณเจตสิก ๑๙ (เว้น วิรตีเจตสิก ๓, อัปปมัญญา ๒, ปัญญา ๑) ที่ประกอบในมหาวิบากจิตดวงที่ ๗ กับดวงที่ ๘ รวมสังคหนัย แห่งกามาวจรโสภณจิตมี ๑๒ นัย

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:03:21 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 7 ป. คุณลุงขอรับ ผมจะต้องขอคำอธิบายเพิ่มเติมสักเล็กน้อย เพราะผมได้สังเกตดูเห็นว่า สเหตุกกามาวจรมหาวิบาจิต ๘ มีสังคหะ ๔ นัย ตามที่คุณลุงได้กล่าวไปแล้วนั้น ทุก ๆ นัยจะต้องมีเว้นวิรตี ๓ กับอัปปมัญญา ๒ ไม่ทราบว่ามีเหตุผลอะไรจึงได้เว้นเช่นนี้ ก. ในข้อนี้ก็น่าสงสัยอยู่ แต่ถ้าหลานจะพิจารณาดูให้ดีแล้วก็จะเห็นว่าสเหตุกกามาวจรทั้ง ๘ ดวงนี้ล้วนแต่เป็นวิบาก เป็นผลของกรรมที่ได้กระทำเอาไว้แล้วทั้งนั้น ไม่ใช่จิตที่กำลังกระทำ ด้วยเหตุนี้เอง จะมีเจตนาจะเว้นเกิดขึ้นได้อย่างไรเล่า จะเว้นจากฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์จะได้หรือ ถ้าวิรตีเจตสิกทั้ง ๓ เข้ามาประกอบก็จะกลายเป็นจิตที่กำลังกระทำไป สำหรับอัปปมัญญา ๒ ก็เหมือนกัน จะต้องมีสัตว์ที่มีความทุกข์ และสัตว์ที่มีความสุขมาอยู่เฉพาะหน้า จึงจะเกิดความกรุณาและมุทิตาได้ แต่สเหตุกกามาวจรมหาวิบากจิต ๘ นี้ ล้วนแต่เป็นผลของกรรมทั้งสิ้น จะมีสัตว์อยู่ต่อหน้าได้หรือ ป.ผมเข้าใจแล้วขอรับ ความไม่เข้าใจที่เกิดขึ้นก็เพราะคิดพิจารณาน้อยไปหน่อย ขอเชิญคุณลุงต่อไป

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:03:49 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 8 โสภณเจตสิกที่ไม่ประกอบกับโสภณจิตบางดวง โสภณเจตสิกทั้ง ๒๕ ดวงนั้น มีเจตสิกบางดวงที่ไม่อาจเข้าประกอบกับโสภจิตบางประเภทได้ ดังคาถาสังคหะที่ ๑๙ คือ คาถาสังคหะ ๑๙. น วิชฺชนฺเตตฺถ วิรตี กริเยสุ จ มหคฺคเต อนุตฺตเร อปฺปมญฺญา กามปาเก ทฺวยํ ตถาฯ แปลความว่า ในจำนวนโสภณจิต ๕๙ หรือ ๙๑ ดวงนั้น มหากิริยา และ มหัคคตจิต วิรตีเจตสิกย่อมไม่ประกอบ โลกุตตรจิต อัปปมัญญาเจตสิก ย่อมไม่ประกอบ มหาวิบากจิต ทั้งวิรตีและอัปปมัญญาเจตสิก ย่อมไม่ประกอบเลย ในมหากิริยาจิต ๘ วิรตีเจตสิกย่อมไม่ประกอบเลย เพราะมหากิริยาจิตเป็นจิตของพระอรหันต์ที่ปราศจากกิเลสแล้วโดยสิ้นเชิง การกระทำทั้งหลายไม่มีกิเลสอะไรจะหนุนส่งให้ได้ทั้งสิ้น จึงไม่มีความจำเป็นอะไรที่จะพึงเว้นจากการกระทำของท่านทุก ๆ อย่าง วิรตีเจตสิก ซึ่งเป็นเจตสิกที่ทำหน้าที่เว้นจากบาปธรรมทั้งหลาย ทางกาย วาจา ใจ และอาชีพ จึงไม่มีโอกาสจะเข้ามาประกอบกับจิตของพระอรหันต์ ซึ่งเป็นกิริยาจิต สำหรับในมหัคคตจิต ๒๗ นั้น วิรตีเจตสิกทั้ง ๓ ดวงไม่ประกอบอยู่แล้ว เพราะว่ามหัคคตจิตมีกรรมฐานเป็นอารมณ์ ไม่ใช่มีวิรมิตัพพวัตถุมาเป็นอารมณ์ ในโลกุตตรจิต ๘ หรือ ๔๐ นั้น ไม่มีอัปปมัญญาเจตสิก ๒ ดวงเข้าประกอบ เพราะว่า อัปปมัญญาเจตสิก ต้องมีสัตว์อยู่ต่อหน้ามาเป็นอารมณ์ แต่โลกุตตรจิตนั้นมีพระนิพพานเป็นอารมณ์แต่ประการเดียวเท่านั้น ในมหาวิบากจิต ๘ วิรตี ๓ และอัปปมัญญา ๒ ไม่เข้าประกอบเลย เพราะว่ามหาวิบากนั้นเป็นผลของมหากุศล ไม่อาจจะยังวิญญัติให้เกิดได้ และไม่มีสัตวบัญญัติให้มาเป็นอารมณ์ได้ ทั้งวิรตีและอัปปมัญญาเจตสิกจึงมิได้เข้าประกอบ ลุงอธิบายเพิ่มเติมให้ฟังอีกเล็กน้อย เพื่อหลานจะได้เข้าใจดี การศึกษาในวันนี้ ลุงคิดว่าคงจะพอสมควรแล้ว จึงขอยุติแต่เพียงเท่านี้ ป. สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [17 ต.ค. 2550 , 07:04:22 น.] ( IP = 58.9.140.43 : : )

สลักธรรม 9 การได้มีโอกาสมาศึกษาเรื่องความมหัศจรรย์ของชีวิตเป็นประจำทุกวันนั้น ทำให้เข้าใจได้ชัดเจนว่าเหตุใดพระอภิธรรมจึงมีตัวเลขมากมายกำกับไว้ทุกขั้นตอน มิอาจที่ผู้ใดจะนำไปพูดหรือถกกันโดยปราศจากเหตุผลได้ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์เป็นอย่างสูงที่กรุณาอธิบายให้เห็นชัดถึงการทำงานของเจตสิกต่างๆ ด้วยถ้อยภาษาที่ง่ายต่อการเข้าใจค่ะ กราบขอบพระคุณพี่เณรมากค่ะที่นำมาให้ได้อ่านและศึกษาเล่าเรียนเป็นประจำ...กราบอนุโมทนาค่ะ...

โดย พี่ดา (พี่ดา) [17 ต.ค. 2550 , 15:24:22 น.] ( IP = 124.121.174.116 : : )

สลักธรรม 10 ตัวเลขซ้ำๆ แต่ก็มีความต่างกันอย่างมากทีเดียว..กราบขอบพระคุณในคำอธิบายค่ะ กราบขอบพระคุณและอนุโมทนาด้วยค่ะที่นำมาให้ศึกษา

โดย น้องกิ๊ฟ (น้องกิ๊ฟ) [17 ต.ค. 2550 , 15:40:14 น.] ( IP = 125.26.40.19 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด