ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗๔)

---

ความมหัศจรรย์ของชีวิต เจตสิกปรมัตถ์ (๗๔) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป. สวัสดีขอรับ คุณลุง ก.สวัสดี หลาน ป. เมื่อคราวที่แล้วผมได้เรียนเรื่องกามาวจรโสภณสังคหะโดยนัยต่าง ๆ มาแล้ว สำหรับในวันนี้ ผมมาขอศึกษาต่อไป ไม่ทราบว่า กามาวจรโสภณสังคหนัยต่าง ๆ ที่คุณลุงอธิบายจะจบลงแล้วหรืออย่างไร ก.ดีแล้วหลาน ในวันนี้ลุงก็จะได้บรรยายถึง อกุศลสังคหนัยต่อไป อกุศลสังคหนัยก็ได้แก่การศึกษาเพื่อหาความเข้าใจว่า อกุศลจิตทั้ง ๑๒ นั้น เมื่อเวลามันเกิดขึ้นมาแล้ว มีเจตสิกอะไรเข้าประกอบได้บ้าง เพราะเหตุใด เมื่อหลานศึกษาไปแล้วแม้จะบังเกิดความยุ่งยากบ้าง ก็หวังว่าหลานคงจะไม่ท้อถอย เพราะว่าเมื่อฟันฝ่าเข้าไปในความยากลำบากแล้ว ก็ได้ผลคุ้มค่า ด้วยจะได้เข้าใจเรื่องของจิตใจละเอียดลออขึ้น ลึกซึ้งขึ้น จะได้มีปัญญาทั้งในชาตินี้และชาติข้างหน้า และก่อนที่หลานจะได้ศึกษาอกุศลสังคหนัยต่อไป หลานควรจะได้ศึกษาถึงเรื่องของเจตสิกที่ทำให้จิตต่างกันเสียก่อน เจตสิกที่ทำให้จิตต่างกัน คาถาสังคหะ ๒๐. อนุตฺตเร ฌานธมฺมา อปฺปมญฺญา จ มชฺฌิเม วิรตี ฌานปีติ จ ปริตฺเตสุ วิเสสกา ฯ แปลความว่า ในโลกุตตรจิต องค์ฌาน ๕ คือ วิตก, วิจาร, ปีติ, สุข, เอกัคคตา ย่อมกระทำให้โลกกุตตรจิตต่างกัน ในมหัคคตจิต อัปปมัญญาเจตสิก ๒ และองค์ฌาน ๕ ย่อมทำให้มหัคคตจิตต่างกัน ในกามาวจรโสภณจิต ปีติเจตสิก ๑ วิรตีเจตสิก ๓ อัปปมัญญาเจตสิก ๒ และ ปัญญาเจตสิก ๑ ย่อมทำให้กามาวจรโสภณจิตต่างกัน ในโลกุตตรจิตนั้น ฌานธรรม คือองค์ฌานทั้ง ๕ ย่อมทำความแตกต่างกันแห่งธรรมที่มีอยู่ในทุติยฌานเป็นต้น ให้ต่างจากธรรมที่มีอยู่ในปฐมฌาน เป็นต้น

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [18 ต.ค. 2550 , 08:23:06 น.] ( IP = 58.9.141.40 : : )

สลักธรรม 1 ในบรรดาเจตสิกธรรมเหล่านี้ ท่านกล่าวว่า อนุตฺตเร ฌานธมฺมา เป็นอาทิฯ ซึ่งหมายถึง ฌานธรรมนั้น ด้วยอำนาจแห่งวิตก วิจาร ปีติและสุขในอนุตตรจิต มีความแปลกแตกต่างกัน คือ วิตกเจตสิก ทำให้โลกุตตรปฐมฌาน ต่างกับโลกุตตรฌานจิตอื่น ๆ วิจารเจตสิก ทำให้โลกุตตรทุติยฌานจิตต่างกันกับโลกุตตรฌานจิตที่เหลือ ๓ มีโลกุตตรตติยฌานจิต เป็นต้น ปีติเจตสิก ทำให้โลกุตตรตติยฌานจิต ต่างกันกับโลกุตตรจตุตถฌานจิต และปัญจมฌานจิต สุข (สุขและโสมนัส) เวทนาเจตสิก ทำให้โลกุตตรจตุตถฌานจิต ต่างกันกับโลกุตตรปัญจมฌานจิต อุเบกขาเวทนา ทำให้โลกุตตรปัญจมฌานจิตต่างกันกับโลกุตตรฌานจิต ที่อื่นนอกนั้น ในมหัคคตจิตนั้น อัปปมัญญาเจตสิก ๒ ได้แก่ กรุณา และมุทิตาเจตสิก ทำให้มหัคคตจิต ๑๒ คือ ปฐมฌาน ถึง จตุตถฌาน ต่างกันกับปัญจมฌานจิต ๑๕ ส่วนองค์ฌาน ๕ คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา ย่อมทำให้โลกียปฐมฌานจิต ต่างกันกับโลกียฌานจิตที่เหลือเป็นต้น เช่นเดียวกับในโลกุตตรจิต ในกามาวจรโสภณจิต นั้น วิรตีเจตสิก ๓ ปัญญาเจตสิก ๑ ปีติเจตสิก ๑ และอัปปมัญญาเจตสิก ๒ ย่อมทำให้กามาวจรโสภณจิตต่างกัน ดังนี้ วิรตีเจตสิก ๓ ย่อมทำให้มหากุศลจิตต่างกันกับมหาวิบากจิต และมหากิริยาจิต ปัญญาเจตสิก ๑ ย่อมทำให้จิตเป็นญาณสัมปยุตตจิตต่างกันกับญาณวิปปยุตตจิต ปีติเจตสิก ๑ ย่อมทำให้โสมนัสสหคตจิตต่างกันกับอุเบกขาสหคตจิต อัปปมัญญาเจตสิก ๒ ทำให้มหากุศลจิต และมหากิริยาจิต ต่างกันกับมหาวิบากจิต

โดย พี่เณร...นำมาฝาก (พี่เณร) [18 ต.ค. 2550 , 08:24:04 น.] ( IP = 58.9.141.40 : : )

สลักธรรม 2 อกุศลสังคหนัย ในคาถาสังคหะที่ ๑๔ ได้แสดงหลักของสังคหนัยโดยย่อไว้ว่า อกุศลจิต ๑๒ มาเจตสิกประกอบได้ ๒๗ ดวง (สตฺตวีสติปุญฺญมหิฯ) ในคาถาสังคหะที่ ๒๑ นี้ เป็นบทขยายความอกุศลสังคหนัยโดยพิสดาร คาถาสังคหะ ๒๑.เอกูนวีสฎฺฐารส วีเสกวีส วีสติ พาวีส ปนฺนรสาติ สตฺตธากุสเล ฐิตาฯ แปลความว่า ในอกุศลจิต ๑๒ มีสังคหะ ๗ นัย นัยหนึ่ง ๆ มีเจตสิกประกอบ ๑๙, ๑๘, ๒๑, ๒๐, ๒๐, ๒๒ และ ๑๕ ตามลำดับแห่งอกุศลจิต เมื่อหลานได้ศึกษากามาวจรโสภณสังคหนัยมาแล้วในคราวก่อน บัดนี้ หลานกำลังจะศึกษาอกุศลสังคหนัย ก็คงจะไม่ยุ่งยากหรือซับซ้อนอะไรนัก เพียงหลานจะต้องจำเอาไว้ว่า ในอกุศลทั้ง ๑๒ นั้น มีเจตสิกเข้าประกอบได้ ๒๗ ดวง อย่างเต็มอัตรา คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ อกุศลเจตสิก ๑๔ รวมก็เป็น ๒๗ ข้อสำคัญที่จะต้องทำความเข้าใจก็คือ ในอกุศลจิต ทั้ง ๑๒ ดวงนี้ มีเจตสิกประกอบไม่เท่ากันทั้งหมด และหลานก็คงจะทราบมาเป็นอย่างดีแล้วว่า เจตสิกตัวไหนจะเข้าประกอบร่วมกับตัวไหนไม่ได้ เช่น โลภเจตสิก จะเกิดร่วมกับโทสเจตสิก ได้อย่างไร เป็นต้น

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [18 ต.ค. 2550 , 08:24:34 น.] ( IP = 58.9.141.40 : : )

สลักธรรม 3 ลุงขอจำแนกการประกอบของอกุศลเจตสิกกับอกุศลจิตได้ ๗ นัย คือ นัยที่ ๑ เจตสิก ๑๙ ดวง ที่ประกอบในโลภมูลจิตดวงที่ ๑ กับดวงที่ ๓ คือ โลภมูลจิตดวงที่ ๑ มีเจตสิกประกอบ ๑๙ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ และทิฎฐิเจตสิก ๑ โลภมูลจิตดวงที่ ๓ มีเจตสิกประกอบได้ ๑๙ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก และมานเจตสิก ๑ นัยที่ ๒ เจตสิก ๑๘ ดวง ที่ประกอบในโลภมูลจิตดวงที่ ๕ กับดวงที่ ๗ คือ โลภมูลจิตดวงที่ ๕ มีเจตสิกประกอบ ๑๘ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ ทิฎฐิเจตสิก ๑ โลภมูลจิตดวงที่ ๗ มีเจตสิกประกอบ ๑๘ ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ มานเจตสิก ๑ นัยที่ ๓ เจตสิก ๒๑ ดวง ที่ประกอบในโลภมูลจิตดวงที่ ๒ กับดวงที่ ๔ คือ โลภมูลจิตดวงที่ ๒ มีเจตสิกประกอบ ๒๑ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ ทิฏฐิเจตสิก ๑ และ ถีทุกเจตสิก ๒ โลภมูลจิตดวงที่ ๔ มีเจตสิกประกอบ ๒๑ ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๓ โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ มานเจตสิก ๑ และ ถีทุกเจตสิก ๒ นัยที่ ๔ เจตสิก ๒๐ ดวง ที่ประกอบในโลภมูลจิตดวงที่ ๖ กับดวงที่ ๘ คือ โลภมูลจิตดวงที่๖ มีเจตสิกประกอบ ๒๐ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ ทิฏฐิเจตสิก ๑ และถีทุกเจตสิก ๒ โลภมูลจิตดวงที่ ๔ มีเจตสิกประกอบ ๒๐ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โลภเจตสิก ๑ มานเจตสิก ๑ และถีทุกเจตสิก ๒ นัยที่ ๕ เจตสิก ๒๐ ดวง ที่ประกอบในโทสมูลจิตดวงที่ ๑ ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โทจตุกเจตสิก ๔ นัยที่ ๖ เจตสิต ๒๒ ดวง ที่ประกอบในโทสมูลจิตดวงที่ ๒ ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นปีติ) โมจตุกเจตสิก ๔ โทจตุกเจตสิก ๔ ถีทุกเจตสิก ๒ นัยที่ ๗ เจตสิก ๑๕ ดวง ที่ประกอบในโมหมูลจิต ๒ ดวง คือ โมหมูลจิตดวงที่ ๑ คือ วิจิกิจฉาสัมปยุตจิต มีเจตสิกประกอบ ๑๕ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๐ (เว้นอธิโมกข์, ปีติ, ฉันทะ) โมจตุกเจตสิก ๔ วิจิกิจฉาเจตสิก ๑ โมหมูลจิตดวงที่ ๒ คือ อุทธัจจสัมปยุตจิต มีเจตสิกประกอบ ๑๕ ดวง ได้แก่ อัญญสมานาเจตสิก ๑๑ (เว้นปีติ, ฉันทะ) โมจตุกเจตสิก ๔

โดย พี่เณร...นำมาฝาก (พี่เณร) [18 ต.ค. 2550 , 08:25:01 น.] ( IP = 58.9.141.40 : : )

สลักธรรม 4 สัพพากุศลโยคีเจตสิก สัพพากุศลโยคีเจตสิก หมายถึง เจตสิกที่ประกอบในอกุศลจิต ๑๒ ทั้งหมด มีจำนวน ๑๔ ดวง ดังคาถาสังคหะต่อไปนี้ คาถาสังคหะ ๒๒. สาธารณา จ จตฺตาโร สมานา จ ทสาปเร จุทฺทเสเต ปวุจฺจนติ สพฺพากุสลโยคิโนฯ แปลความว่า “สัพพากุสลสาธารณเจตสิก ๔ (โมจตุก) อัญญสมานาเจตสิก ๑๐ (เว้นอธิโมกข์, ปีติ, ฉันทะ)” รวมเจตสิก ๑๔ ดวงนี้เรียกว่า “สัพพากุสลโยคีเจตสิก” (เจตสิก ๑๔ ดวงที่ประกอบได้ในอกุสลจิต ๑๒ ทั้งหมด) อธิบาย สัพพากุสลโยคีเจตสิก ๑๔ คือ เจตสิกที่ประกอบได้ในอกุสลจิตทั้งหมดได้แก่ เจตสิก ต่อไปนี้คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๐ = สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๗ วิตกเจตสิก ๑ วิจารเจตสิก ๑ วิริยเจตสิก ๑ โมจตุกเจตสิก ๔ = โมหเจตสิก ๑ อหิริกเจตสิก ๑ อโนตตัปปเจตสิก ๑ อุทธัจจเจตสิก ๑ ในบรรดาอกุสลจิตทั้ง ๑๒ ดวงนั้น เมื่อดวงใดดวงหนึ่งเกิดขึ้น จะต้องมีเจตสิกทั้ง ๑๔ ดวง (สัพพากุสลโยคีเจตสิก) ประกอบร่วมด้วยเสมอไปอย่างแน่นอน หวังว่าหลานคงจะเอาหลักการเหล่านี้ไปพิจารณา ก็คงพอจะเกิดความเข้าใจดีได้โดยที่ลุกไม่ต้องอธิบายเพิ่มเติมอะไรอีก ป. ขอบพระคุณ คุณลุงมาก สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก (พี่เณร) [18 ต.ค. 2550 , 08:25:28 น.] ( IP = 58.9.141.40 : : )

สลักธรรม 5 มีคำศัพท์นอกจากชื่อเจตสิกเพิ่มมาให้ทำความรู้จักหลายคำเลยนะคะตอนนี้ ..กราบขอบพระคุณคำอธิบายจากท่านอาจารย์ค่ะ กราบขอบพระคุณและอนุโมทนาค่ะที่นำมาให้ศึกษา

โดย น้องกิ๊ฟ (น้องกิ๊ฟ) [18 ต.ค. 2550 , 15:32:40 น.] ( IP = 125.26.41.199 : : )

สลักธรรม 6 มาศึกษาต่อค่ะ สัมปโยคนัยและ สังคหนัย ล้วนมีตัวเลขกำกับมากมาย แต่ตัวเลขทุกตัวล้วนมีเหตุมีผลในตัวเองทั้งสิ้น กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์มากค่ะ กราบขอบพระคุณพี่เณรมากค่ะที่นำความมหัศจรรย์เหล่านี้มาให้ได้อ่านและศึกษาเป็นประจำ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [19 ต.ค. 2550 , 10:22:39 น.] ( IP = 124.121.175.97 : : )

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด