ปกิณกสังคหะวิภาค (๓)

---

ปริจเฉทที่ ๓ ปกิณกสังคหะวิภาค (๓) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป. สวัสดีขอรับคุณลุง ก. สวัสดี หลาน ป.เมื่อคราวที่แล้ว ผมได้ศึกษาอภิธรรมมัตถสังคหะ ปริจเฉทที่ ๓ ในเรื่อง เวทนาสังคหะ คุณลุงได้อธิบายในนัยที่๑ ที่เรียกว่า อารัมมณานุภวนลักขณนัย อันมีเวทนา แบ่งเป็น ๓ คือ จิตที่เกิดพร้อมกับสุขเวทนามี ๖๓ จิตที่เกิดพร้อมกับทุกขเวทนามี ๓ และจิตที่เกิดพร้อมกับอุเบกขาเวทนานั้นมี ๕๕ ผมก็คิดว่าพอจะมีความเข้าใจ ในวันนี้ผมขอเชิญคุณลุงได้โปรดอธิบายต่อเถิดขอรับ ก. ต่อจากนี้ไป หลานจะได้ศึกษาในนัยที่ ๒ คือ อินทริยเภทนัย มีเวทนา ๕ คาถาสังคหะ ๔. สุขเมกตฺถ ทุกฺขญฺจ โทมนสฺสํ ทฺวเย ฐิตํ ทฺวาสฏฺฐีสุ โสมนสฺสํ ปญฺจปญฺญสเกตรา ฯ แปลความว่า สุขเวทนา ๑ ทุกขเวทนา ๑ โทมนัสเวทนา ๒ โสมนัสเวทนา ๖๒ อุเบกขาเวทนา๕๕ (กล่าวโดยอินทริยเภทนัย) ที่แล้วมาเป็นการแสดงอารัมมณานุภวนลักขณนัย คือ เวทนา ๓ มีสุข มีทุกข์ และอุเบกขาเป็นการแสดงโดยอาการเป็นไปแห่งการเสวยอารมณ์ สำหรับนัยที่ ๒ นี้ เป็นการแสดงโดยอินทริยเภทนัย คือ ประเภทแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ ตามธรรมดาสัตว์ทั้งหลายย่อมรับอารมณ์อยู่เสมอทุกวันทุกคืนอยู่ตลอดชีวิต คือตั้งแต่เกิดไปจนกว่าจะถึงแก่ความตาย ไม่มีการหยุดเลย รับอารมณ์แรงบ้าง เบาบ้าง สุขบ้าง ทุกข์บ้าง เฉยๆบ้าง สลับซับซ้อนกันอยู่ทุกๆวันไป แต่การรับอารมณ์ดังกล่าวนี้ บางครั้งบางคราวเป็นอารมณ์ที่มีกำลังมากเพราะตรึงตราอยู่ในจิตอย่างลึกซึ้งหรือแนบแน่นเป็นพิเศษ ในทางธรรมะพูดกันว่าเป็นอารมณ์ที่ปรากฏชัดเจนมาก หรือเป็นใหญ่เป็นผู้ปกครอง อารมณ์ที่ปรากฏชัดเจนมากจนเป็นใหญ่เป็นผู้ปกครองดังกล่าวนี้ ก็มาปรากฏทางกายบ้าง ทางใจบ้าง แล้วก็เป็นสุขบ้าง เป็นทุกข์บ้าง และบางที่ก็เป็นอุเบกขาเวทนาบ้าง

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:37:54 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 อารมณ์ที่ทำให้มีความสุขทางกายเป็นพิเศษนั้น เพราะเวทนาเจตสิกเข้าประกอบ คือสุขเวทนาที่เกิดพร้อมกับสุขสหคตกายวิญญาณจิต ในขณะจิตดังกล่าว ทำให้จิตเป็นใหญ่เป็นประธานในอารมณ์นั้น เมื่อสุขเวทนาเข้ามาเป็นใหญ่ มาเป็นผู้ปกครองดังนี้แล้ว อารมณ์อื่นใดก็จะเข้ามาประกอบได้ยากมาก ตัวอย่างเช่น ในขณะที่ร่างกายมีความสบายมากจริงๆ อารมณ์อื่นทั้งหลายที่มีกำลังไม่มากจะย่างกรายเข้ามาทดแทนอารมณ์ที่กำลังสบายมากนั้นได้ยาก หรือเหมือนกับกำลังดูหนังสนุกสนานอยู่นั้น เกิดโสมนัสเวทนาใครจะพูดจะคุย ใครจะร้องเรียก ก็ไม่ค่อยจะเอาใจใส่ เพราะหนังสนุกนั้นเป็นใหญ่ เป็นประธาน เป็นผู้ปกครอง(ทางใจ) เป็นต้น อารมณ์ที่ทำให้สบายกายนี้ เรียกเวทนาที่มาเสวยนั้นว่า “สุขเวทนา”

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:38:30 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 2 อารมณ์ที่ทำให้เกิดความไม่สบายทางกายเป็นพิเศษนั้น เพราะเวทนาเจตสิกเข้าประกอบ คือทุกขเวทนาที่เกิดพร้อมกับทุกขสหคตกายวิญญาณจิต ในขณะจิตดังกล่าวทำให้จิตเป็นใหญ่เป็นประธานในอารมณ์นั้น เมื่อทุกขเวทนาเข้ามาเป็นใหญ่ มาเป็นผู้ปกครองดังนี้แล้ว อารมณ์ทั้งหลายอื่นใดก็จะเข้ามากระทบได้โดยยากมาก ตัวอย่างเช่น ในขณะที่แขนซึ่งเป็นฝีแล้วแก่จัด จึงทำให้ปวดอย่างเหลือเกินผู้นี้ก็จะเอาจิตมาจับที่แขนซึ่งปวดเป็นส่วนมาก เพราะอารมณ์ปวดเป็นใหญ่เป็นประธาน แม้ใครจะพูดจะคุยอะไร หรือมีเหตุการณ์ใดๆก็ไม่ค่อยจะเอาใจใส่ เพราะความปวดจะดึงจิตใจให้มาที่อารมณ์อันเป็นใหญ่ที่เกิดอยู่เฉพาะหน้า อารมณ์ที่ทำให้ไม่สบายกายนี้ เรียกเวทนาที่มาเสวยนั้นว่า “ทุกขเวทนา”

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:39:01 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 3 สำหรับอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้วมีความสบายทางใจนั้น เวทนาเจตสิกจะเกิดพร้อมกับโสมนัสสหคตจิต และจิตโสมนัสนี้เป็นใหญ่เป็นประธาน หรือเป็นผู้ปกครองในอารมณ์นั้น ทำให้มีความสบายใจ เรียกเวทนานั้นว่า “โสมนัสเวทนา” สำหรับอารมณ์ที่ไม่สบายทางใจ กังวล ห่วงใย ทุกข์ร้อน เป็นเวทนาเจตสิกเกิดพร้อมกับโทสมูลจิต การเสวยอารมณ์ที่ไม่สบายทางใจ เรียกเวทนานั้นว่า “โทมนัสเวทนา” ความรู้สึกเฉยๆนั้น จะปรากฏเป็นได้แต่เฉพาะทางใจเท่านั้น เป็นเวทนาเจตสิกที่เกิดพร้อมกับอุเบกขาสหคตจิต เป็นใหญ่เป็นประธาน หรือเป็นผู้ปกครองในการเสวยอารมณ์โดยความรู้สึกเฉยๆ เรียกเวทนานั้นว่า “อุเบกขาเวทนา” ความเป็นใหญ่เป็นประธานในการเสวยอารมณ์นั้น จะปรากฏขึ้นได้ ๒ ทางคือ ทางกายกับทางใจ และมีเวทนาเกิดได้ ๕ อย่าง เราจึงเรียกกันว่า เวทนา๕ ได้แก่ ๑. ทางกาย ความรู้สึกสบายกาย เรียกว่า “สุขเวทนา” ความรู้สึกไม่สบายกาย เรียกว่า “ทุกขเวทนา” ๒. ทางใจ ความรู้สึกสบายใจ เรียกว่า “โสมนัสเวทนา” ความรู้สึกไม่สบายใจ เรียกว่า “โทมนัสเวทนา” ความรู้สึกเฉยๆ เรียกว่า “อุเบกขาเวทนา”

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:39:32 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 4 เรื่องที่ลุงจะเขียนเป็นหลักการเอาไว้ให้หลานได้พิจารณาต่อไปนี้ ลุงเห็นว่าจะไม่ต้องอธิบาย หลานก็คงจะบังเกิดความเข้าใจได้ เพราะว่าได้เรียนผ่านมาแล้ว ขอให้หลานอ่านช้าๆ แล้วคิดดูให้ดีๆสัก ๒-๓ เที่ยวเท่านั้น ก็เห็นว่าละเอียดลออมากเพียงใด และถ้าสงสัยตัวไหนก็ค้นหาจากที่ได้จดเอาไว้แล้วตั้งแต่ปริจเฉทที่๑ เช่น กามอุเบกขาสหคตจิตมี ๓๒ นั้น อะไรบ้าง ถ้าค้นไม่พบจึงค่อยถามลุงใหม่ในคราวหน้า โดยไม่ต้องท่องไม่ต้องจำ แต่ขอให้มีความเข้าใจ แล้วสามารถค้นหาเอาได้ก็แล้วกัน แสดงเวทนา ๕ ที่เกิดพร้อมกับจิต ๑๒๑ ๑. จิตที่เกิดพร้อมกับสุขเวทนา (สุขกาย) มี ๑ ดวง ได้แก่ สุขสหคตกายวิญญาณ ๑ ดวง ๒. จิตที่เกิดพร้อมกับทุกขเวทนา (ทุกข์กาย) มี ๑ ดวง ได้แก่ ทุกขสหคตกายวิญญาณ ๑ ดวง ๓. จิตที่เกิดพร้อมกับโสมนัสเวทนา (สุขใจ) มี ๖๒ ดวง ได้แก่ กามโสมนัสสหคตจิต ๑๘ ดวง ฌานโสมนัสสหคตจิต ๔๔ ดวง (ปฐมฌาน๑๑ ทุติยฌาน๑๑ ตติยฌาน๑๑ จตุตถฌาน๑๑) ๔. จิตที่เกิดพร้อมโทมนัสเวทนา (ทุกข์ใจ) มี ๒ ดวง ได้แก่ โทมนัสสหคตจิต (โทสมูลจิต) ๒ ดวง ๕. จิตที่เกิดพร้อมกับอุเบกขาเวทนา (เฉยๆ) มี ๕๕ ดวง ได้แก่ กามอุเบกขาสหคตจิต ๓๒ ดวง ฌานอุเบกขาสหคตจิต ๒๓ ดวง (ปัญจมฌาน๒๓)

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:40:08 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 5 เวทนากับเจตสิก เวทนากับเจตสิก มีการแสดงเป็น ๒ นัย คือ ก. แสดงว่า เวทนาใดเกิดกับเจตสิกอะไรได้บ้าง ข. แสดงว่า เจตสิกใดเกิดกับเวทนาอะไรได้บ้าง ก. เวทนาเกิดกับเจตสิก สุขเวทนา เกิดได้กับ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๖ (เว้นเวทนาเจตสิก) ทุกขเวทนา เกิดได้กับ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๖ (เว้นเวทนาเจตสิก) โสมนัสเวทนา เกิดได้กับ เจตสิก ๔๖ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้นเวทนาเจตสิก) อกุศลเจตสิก ๙ (เว้นโทจตุกะ ๔ วิจิกิจฉาเจตสิก ๑) โสภณเจตสิก ๒๕ โทมนัสเวทนา เกิดได้กับ เจตสิก ๒๑ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๑ (เว้น เวทนา ปีติ) อกุศลเจตสิก ๑๐ (เว้น โลติกะ ๓ วิจิกิจฉาเจตสิก ๑) อุเบกขาเวทนา เกิดได้กับ เจตสิก ๔๖ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๑ (เว้น เวทนา ปีติ) อกุศลเจตสิก ๑๐ (เว้นโทจตุกะ ๔)โสภณเจตสิก ๒๕

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:40:38 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 6 ข. เจตสิกที่เกิดพร้อมกับเวทนา ๑. เจตสิกที่เกิดพร้อมเวทนาอย่างเดียว มี ๖ ดวง คือ ปีติเจตสิก ๑ เกิดพร้อมกับ โสมนัสเวทนา อย่างเดียว โทจตุกเจตสิก ๔ เกิดพร้อมกับ โทมนัสเวทนา อย่างเดียว วิจิกิจฉาเจตสิก๑ เกิดพร้อมกับ อุเบกขาเวทนา อย่างเดียว ๒. เจตสิกที่เกิดพร้อมกับเวทนา ๒ มี ๒๘ ดวง คือ โลติกเจตสิก ๓ โสภณเจตสิก ๒๕ เกิดพร้อมกับโสมนัสเวทนาก็ได้ อุเบกขาเวทนาก็ได้ ๓. เจตสิกที่เกิดพร้อมกับเวทนา ๓ มี ๑๑ ดวง คือ โมจตุกเจตสิก ๔ ถีนมิทธเจตสิก ๒ วิตกเจตสิก ๑ วิจารเจตสิก ๑ อธิโมกข์เจตสิก ๑ วิริยเจตสิก ๑ ฉันทเจตสิก ๑ เจตสิก ๑๑ ดวงนี้ เกิดพร้อมกับโสมนัสเวทนา โทมนัสเวทนา หรือ อุเบกขาเวทนา อย่างใดได้ ๔. เจตสิกที่เกิดพร้อมกับเวทนา ๕ มี ๖ ดวง คือ สัพพจิตตสาธารณเจตสิก ๖ (เว้นเวทนาเจตสิก) ๕. เจตสิกที่ไม่เกิดพร้อมกับเวทนา มี ๑ ดวง คือ เวทนาเจตสิก ป. ขอบพระคุณมากขอรับคุณลุง ผมจะค่อยๆพิจารณาในเวลาว่างต่อไปเอง ก. สวัสดี หลาน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [29 ต.ค. 2550 , 08:41:07 น.] ( IP = 58.9.141.147 : : )

สลักธรรม 7 ตอนนี้อ่านไปอ่านเริ่มยุ่งเหยิงค่ะ ขอทบทวนสัมปโยคหน่อยนะคะ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [29 ต.ค. 2550 , 11:46:00 น.] ( IP = 124.121.174.132 : : )

สลักธรรม 8 ขอนำเครื่องหมายเวทนาของท่านพระครูศรีโชติญาณมาประกอบค่ะ เพื่อประกอบการทำความเข้าใจหน่อยนะคะ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [29 ต.ค. 2550 , 11:55:01 น.] ( IP = 124.121.174.132 : : )

สลักธรรม 9 เวทนาที่เกิดพร้อมเจตสิกค่ะ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [29 ต.ค. 2550 , 11:56:57 น.] ( IP = 124.121.174.132 : : )

สลักธรรม 10 กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์มากค่ะ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [29 ต.ค. 2550 , 11:59:43 น.] ( IP = 124.121.174.132 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด