ปกิณกสังคหะวิภาค (๘)

---

ปริจเฉทที่ ๓ ปกิณกสังคหะวิภาค (๘) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป. สวัสดี ขอรับคุณลุง ก.สวัสดี หลาน ป.ในคราวที่แล้วมา คุณลุงได้แสดงถึงเรื่องของปัญญา แล้วผมก็ได้อ่านหนังสือชื่อ “ปัญญา” ซึ่งเป็นเล่มเล็กๆ จนจบแล้ว ก็พอจะมีความเข้าใจในเรื่องของปัญญาบ้าง ต่อจากนี้ไป ผมขอเชิญคุณลุงได้บรรยายต่อไปเถิดขอรับ ก. ดีแล้วหลาน ต่อจากนี้ไปหลานก็จะได้ศึกษาถึงเรื่องของการจำแนกเหตุ แต่การจำแนกเหตุนั้นก็มีอยู่มากหลายด้วยกัน หลานก็จำเป็นจะต้องศึกษาให้ได้ทราบการจำแนกเหตุแต่ละอย่างๆจะได้มีความเข้าใจ และมีหลักการดีขึ้น ขอให้หลานค่อยๆพิจารณาไปวันละเล็กวันละน้อยไม่ต้องรีบร้อน จะได้พอเป็นพื้นฐานได้ใช้งานต่อไป จำแนกเหตุโดยประเภทแห่งโสภณ และอโสภณ ๑. อโสภณเหตุ คือเหตุที่ไม่ดี เป็นอกุศล มีอยู่ ๓ เหตุ ด้วยกัน คือ โลภเหตุ โทสเหตุ โมหเหตุ ทั้ง ๓ เหตุเหล่านี้จะประกอบกับจิตที่เป็นอกุศลตามสมควร เช่น จิตดวงหนึ่งมีความโลภเกิดขึ้น ก็เพราะมีโลภเหตุเข้าประกอบ เป็นต้น สำหรับอเหตุกจิต ๑๘ ซึ่งไม่มีเหตุประกอบเลยแม้แต่เหตุเดียว เพราะว่าเป็นจิตที่เกิดขึ้นโดยอุปปัตติเหตุ คือเหตุที่ทำให้เกิด เช่น เห็นได้ มีเหตุที่ทำให้เกิด ๔ ประการ มีรูปารมณ์อันได้แก่คลื่นของแสง จักขุปสาท ได้แก่ปสาทตา อาโลกะ ได้แก่แสงสว่าง มีมนสิการดังนี้ เป็นต้น ๒. โสภณเหตุ มี ๓ เหตุเหมือนกัน ได้แก่ อโลภเหตุ อโทสเหตุ และอโมหเหตุ เหตุที่ดีทั้ง ๓ เหตุนี้ จะประกอบกับจิตที่เป็นโสภณ ๕๙ หรือ ๙๑ ตามสมควร และจิต ๕๙ หรือ ๙๑ มีอะไรบ้าง ขอให้หลานค้นคว้าหาเอาเอง

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:01:52 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 1 เหตุกับธรรม โลภะ โทสะ โมหะ และอโลภะ อโทสะ อโมหะ ซึ่งเป็นเหตุทั้ง ๖ ประการนี้ เมื่อเกิดขึ้นมากับผู้ใดแล้ว ก็ย่อมจะเป็นตัวการสนับสนุนหรือส่งเสริมพฤติกรรมได้ต่างๆ นั่นก็คืออุดหนุนรูปธรรม นามธรรมให้เกิดขึ้น มีการแสดงกิริยา วาจา และความคิดนึกไปในเรื่องราวต่างๆกัน และพฤติกรรมที่แสดงออกมานั้น เมื่อจำแนกออกโดยประเภทแห่งธรรมแล้ว ก็เป็นธรรม ๓ ประการ คือ อกุศลธรรม มีการพูดเท็จ การฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ หรือคิดนึกไปในเรื่องที่ไม่ดี กุศลธรรมก็มีการเว้นจากการพูดเท็จ ทำบุญให้ทาน หรือคิดนึกไปในเรื่องที่ดีงาม และอพยากตธรรม ก็ได้แก่ ผลของกรรม หรือกิริยา เมื่อจำแนกเหตุ ๖ โดยประเภทแห่งธรรมดังกล่าวแล้ว จึงจำแนกไว้ดังนี้ จำแนกเหตุโดยประเภทแห่งธรรม อกุศลเหตุ มี ๓ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ ที่ประกอบในอกุศลจิต ๑๒ ตามสมควร กุศลเหตุ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ ที่ประกอบในกุศลจิต ๒๑ ตามสมควร อัพยากตเหตุ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ ที่ประกอบในเสหตุวิบากจิต ๒๑ ตามสมควร เรียกว่า “วิบากอัพยากตเหตุ” และที่ประกอบในสเหตุกิริยาจิต ๑๗ ตามสมควร เรียกว่า “กิริยาอัพยากตเหตุ”

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:02:49 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 2 จำแนกเหตุโดยประเภทแห่งชาติ เหตุ ๖ ประการ อันได้แก่ โลภะ, โทสะ, โมหะ, อโลภะ, อโทสะ, อโมหะ ถ้าจะแยกออกไปตามชาติ คือการเกิดของจิตแล้ว นับตามชาติ มี ๔ เหตุ และนับตามเหตุ มี ๑๒ เหตุ คือ อกุศลชาติ มี ๓ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ กุศลชาติ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ วิปากชาติ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ กิริยาชาติ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ จำแนกเหตุโดยประเภทภูมิของจิต มี ๑๕ เหตุ คือ กามภูมิ มี ๖ เหตุ คือ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ รูปาวจรภูมิ มี ๓ เหตุ คือ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ อรูปาวจรภูมิ มี ๓ เหตุ คือ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ โลกุตตรภูมิ มี ๓ เหตุ คือ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:04:12 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 3 จำแนกเหตุโดยประเภทแห่งบุคคล ปุถุชน มี ๖ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ โสดาบันบุคคล มี ๖เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ สกทาคามีบุคคล มี ๖เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โทสเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ อนาคามีบุคคล มี ๕ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ พระอรหันต์ มี ๓ เหตุ ได้แก่ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ ข้อสังเกต อโสภณจิต อเหตุกจิต เป็นจิตที่ไม่มีเหตุประกอบเลย อกุศลจิต เป็นจิตที่มีเหตุประกอบอย่างมาก ๒ เหตุ อย่างน้อย ๑ เหตุ โสภณจิต เป็นจิตที่มีเหตุประกอบอย่างมาก ๓ เหตุ อย่างน้อย ๒ เหตุ สำหรับจิตที่ประกอบด้วยเหตุ ๔-๕-๖ เหตุนั้นไม่มี เพราะ โลภะ, โทสะ, โมหะ เป็นฝ่ายอโสภณเหตุ และอโลภะ, อโทสะ, อโมหะ เป็นฝ่ายโสภณเหตุ ทั้งสองฝ่ายจะประกอบกับจิตร่วมกันไม่ได้

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:04:39 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 4 แสดงเหตุกับเจตสิก เหตุ ๖ คือ โลภะ, โทสะ, โมหะ, อโลภะ, อโทสะ, อโมหะ เป็นเจตสิกธรรม ซึ่งจะต้องเกิดพร้อมกับจิต – ดับพร้อมกับจิต มีอารมณ์อันเดียวกันกับจิต และมีที่อาศัยอันเดียวกันกับจิต เหตุ ๖ นอกจากจะเกิดพร้อมกับจิตดังกล่าวแล้ว ยังเกิดพร้อมกับเจตสิกอื่นๆ ตามที่ประกอบได้อีกด้วย ฉะนั้น เจตสิกใด เกิดพร้อมหรือประกอบกับเหตุ ๖ อันใดบ้างมีการแสดงไว้เป็น ๒ นัย คือ ๑. อคหิตัคคหนนัย คือ เจตสิกที่นับแล้วไม่นับอีก หมายความว่า เจตสิกใดที่ได้ยกขึ้นเป็นหัวข้อแสดงแล้ว ไม่นำมากล่าวอ้างนับซ้ำอีก ได้แก่ การยกเอาเจตสิกทั้ง ๕๒ ขึ้นมาแสดงแต่ละดวง ว่าประกอบกับเหตุใดได้บ้าง หยิบยกมาแสดงจนครบจำนวนเจตสิก ๕๒ ดวง โดยไม่มีการซ้ำกันเลย ๒. คหิตัคคหนนัย คือ เจตสิกที่นับแล้วนับอีก หมายความว่า เมื่อยกเอาเจตสิกใดมาแสดงโดยการประกอบด้วยเหตุใดเหตุหนึ่งแล้ว หากเจตสิกดวงที่ยกมาแสดงแล้วยังอาจประกอบกับเหตุอื่นได้อีก ก็ยังต้องยกมากล่าวอ้างอีก ดังเช่น โมหเจตสิกที่นับโดยการประกอบกับโลภมูลจิตแล้วยังต้องนำมานับซ้ำอีก เมื่อโมหเจตสิกนั้นประกอบกับโทสมูลจิตได้อีกด้วย

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:05:44 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 5 แสดงการจำแนกเจตสิกที่ประกอบกับเหตุโดยอคหิตัคคหนนัย เจตสิกที่นับแล้วไม่นับอีก มีการแสดง ๗ นัย คือ ๑. อเหตุกเจตสิก เจตสิกที่ไม่มีเหตุประกอบนั้น ไม่มี ๒. เอกเหตุกเจตสิกเจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๑ เหตุ มี ๓ ดวง คือ โลภเจตสิก มีเหตุประกอบ ๑ เหตุ คือ โมหเหตุ โทสเจตสิก มีเหตุประกอบ ๑ เหตุ คือ โมหเหตุ วิจิกิจฉาเจตสิก มีเหตุประกอบ ๑ เหตุ คือ โมหเหตุ ๓. ทวิเหตุกเจตสิก เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ มี ๙ ดวง คือ โมหเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ โลภเหตุ โทสเหตุ ทิฏฐิเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ โลภเหตุ โมหเหตุ มานเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ โลภเหตุ โมหเหตุ อิสสาเจตสิก มัจฉริยเจตสิก กุกกุจจเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ โทสเหตุ โมหเหตุ อโลภเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ อโทสเหตุ , อโมหเหตุ อโทสเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ อโลภเหตุ , อโมหเหตุ ปัญญาเจตสิก มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ คือ อโลภเหตุ , อโทสเหตุ

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:06:13 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 6 ๔. ติเหตุกเจตสิก เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๓ เหตุ มี ๒๗ ดวง คือ อหิริกเจตสิก อโนตตัปปเจตสิก อุทธัจจเจตสิก ถีนเจตสิก มิทธเจตสิก มีเหตุประกอบ ๓ เหตุ คือ โลภเหตุ, โทส เหตุ, โมหเหตุ โสภณเจตสิก ๒๒ (ที่ไม่ใช่อโลภะ, อโทสะ ปัญญา) มีเหตุประกอบ ๓ เหตุ คือ อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ ๕. จตุเหตุกเจตสิก เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๔ เหตุ ไม่มี ๖. ปัญจเหตุกเจตสิก เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๕ เหตุ มี ๑ ดวง คือ ปีติเจตสิก มีเหตุประกอบ ๕ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ,โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ ๗. ฉเหตุกเจตสิก เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๖ เหตุ มี ๑๒ ดวง คือ อัญญสมานาเจตสิก ๑๒ (เว้น ปีติเจตสิก) มีเหตุประกอบ ๖ เหตุ ได้แก่ โลภเหตุ,โทสเหตุ, โมหเหตุ, อโลภเหตุ, อโทสเหตุ, อโมหเหตุ

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:06:44 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 7 รวม เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๑ เหตุ มี ๓ ดวง เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๒ เหตุ มี ๙ ดวง เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๓ เหตุ มี ๒๗ ดวง เจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๕ เหตุ มี ๑ ดวง เจตสิกที่มีเหตุประกอบ๖ เหตุ มี ๑๒ ดวง รวมเจตสิกที่มีเหตุประกอบ ๕๒ ดวง นี่คือการแสดงว่า เจตสิก ๕๒ ดวง มีเหตุใดประกอบได้บ้าง และเป็นการยกเอาเจตสิก ๕๒ ดวงนั้น มาแสดงแล้วไม่นำมาแสดงซ้ำอีกเรียกการนับเจตสิกที่ประกอบกับเหตุนี้ว่า “อคหิตัคคหนนัย” คือเจตสิกที่นับแล้วไม่นับอีก เมื่อหลานได้อ่านดูแล้ว ลุงก็เชื่อว่า คงจะทำให้หลานหนักใจอยู่บ้าง ที่เห็นมีตัวเลขมากมาย แต่หลานไม่ต้องท่องจำให้ได้ ขอให้มีความเข้าใจบ้างเล็กน้อยก็เป็นการดีแล้ว สำหรับวันนี้ ลุงต้องขอยุติลงที่การจำแนกเหตุ ในคราวหน้าจะได้ศึกษาบทใหม่ว่าด้วย กิจสังคหะ ต่อไป ป.สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร...นำมาฝาก [5 พ.ย. 2550 , 07:07:25 น.] ( IP = 58.9.140.69 : : )

สลักธรรม 8 มาติดตามทำความเข้าใจการจำแนกเหตุโดยประเภทต่างๆ ค่ะ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์ค่ะ ขอบพระคุณพี่เณรและอนุโมทนาค่ะ ที่นำความรู้มาฝากค่ะ

โดย เซิ่น (เซิ่น) [5 พ.ย. 2550 , 21:38:29 น.] ( IP = 58.8.52.161 : : )

สลักธรรม 9 มาศึกษาเรื่องเหตุต่อค่ะ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์มากค่ะ กราบขอบพระคุณพี่เณรมากค่ะที่นำมาให้ได้ศึกษาเล่าเรียนอย่างต่อเนื่อง...กราบอนุโมทนาค่ะ

โดย พี่ดา (พี่ดา) [6 พ.ย. 2550 , 10:03:23 น.] ( IP = 124.121.171.192 : : )

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด