ปกิณกสังคหะวิภาค (๒๕)

---

ปริจเฉทที่ ๓ ปกิณกสังคหะวิภาค (๒๕) โดย อาจารย์บุญมี เมธางกูร ตอนที่ผ่านมา ป. สวัสดีขอรับ คุณลุง ก. สวัสดี หลาน ป. เมื่อคราวที่แล้ว คุณลุงได้อธิบายถึงเรื่องของวิถีจิต มาถึงจิตที่ชื่อว่า ผุสนกิจ คือทำหน้าที่รู้การกระทบโผฏฐัพพารมณ์ ชื่อจิตนี้ว่า กายวิญญาณ คือรู้สึกกระทบทางกาย มีรู้สึกเย็น ร้อน อ่อน แข็ง เป็นต้น จิตตัวนี้เป็นจิตตัวที่ ๘ ในวันนี้ผมจะมาขอศึกษาจิตดวงที่ ๙ และ ๑๐ ต่อไปขอรับ ก.ตามที่หลานได้ศึกษาไปแล้วถึงเรื่องการเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น รู้รส รู้สึกสัมผัสทางกายนั้น เป็นการสักแต่ว่าเห็น หรือได้ยินเท่านั้น หาใช่ว่าเห็นหรือได้ยินจริงๆไม่ เห็นหรือได้ยินจนรู้เรื่องราวจริงๆนั้น จำเป็นที่จิตจะต้องเกิดวิถี คือ การงานทางมโนทวารด้วย ทั้งเป็นอเหตุกจิต มิได้เป็นบาปหรือเป็นบุญประการใด ในเรื่องนี้หลานจะต้องจำเอาไว้ให้ดี เพราะสักแต่ว่าเห็นหรือได้ยินที่เกิดกับจิตดวงนี้ เข้าไปเกี่ยวข้องพัวพันกับเรื่องการปฏิบัติวิปัสสนาในการศึกษาในโอกาสต่อๆไป สำหรับจิตดวงที่ ๙ นั้น เรียกชื่อว่า “สัมปฏิจฉนกิจ” มีกิจการหน้าที่คือรับอารมณ์ทั้ง ๕ คือรับอารมณ์ที่ผ่านมาจากตา หู จมูก ลิ้น กาย ในทางธรรมใช้คำว่า จิตที่ทำหน้าที่รับปัญจารมณ์ต่อจากทวิปัญจวิญญาณ ตามที่หลานศึกษากิจการงานหรือหน้าที่การงานของจิตมา ดวงแรก คือ ปฏิสนธิกิจ ดวงที่๒ ภวังคกิจ อาวัชชนกิจ ทัสนกิจ สวนกิจ ฆายนกิจ สายนกิจ และผุสนกิจ มาจนถึงที่เรียนในวันนี้เป็นจิตดวงที่ ๙ คือ สัมปฏิจฉนกิจ ขอให้หลานลองเปิดรูปภาพที่ชื่อว่า “วิถี” อันเป็นการงานของจิตดูทีหรือว่า สัมปฏิจฉนะนั้น เป็นจิตดวงที่เท่าใด ในปัญจทวารวิถี ป. สัมปฏิจฉนะ คือ จิตที่รับอารมณ์ทั้ง ๕ เป็นจิตดวงที่ ๖ ขอรับ

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [28 พ.ย. 2550 , 05:07:37 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 1 ก.ดีแล้วหลาน ลุงต้องถามเพื่อมิให้หลานเกิดความสับสน สัมปฏิจฉนจิตนี้ เสมือนเป็นคนกลางที่มีหน้าที่เป็นผู้รับอารมณ์ที่ผ่านตา หู จมูก ลิ้น กาย แล้วส่งมอบต่อไปให้แก่จิตที่ชื่อว่า สันตีรณ อีกทีหนึ่ง เปรียบเหมือนเรือลำใหญ่ที่ขนก้อนอิฐไปส่ง เมื่อเรือจอดที่ริมฝั่งเรียบร้อยแล้ว คนขายอิฐก็โยนก้อนอิฐให้แก่ผู้ที่อยู่บนฝั่ง คนที่อยู่บนฝั่งรับก้อนอิฐแล้วก็โยนต่อไปให้แก่อีกคนหนึ่งกองไว้ริมฝั่งน้ำ สัมปฏิจฉนะ ก็เหมือนกับคนที่ยืนอยู่บนฝั่ง คอยรับก้อนอิฐ และคอยโยนต่อไปให้คนต่อไปเพื่อจะได้กองเอาไว้ จิตดวงนี้เป็นวิบากซึ่งเป็นจิตอันเป็นผลของกรรมจากในอดีต และได้เข้ามาร่วมในการทำงานทางปัญจทวารวิถี คือทางตา หู จมูก ลิ้น ทางกาย สำหรับจิตดวงนี้ หลานจะซักถามอะไรอีกหรือไม่ ป. เห็นจะไม่ต้องแล้วขอรับ ผมพอจะเข้าใจ

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [28 พ.ย. 2550 , 05:08:23 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 2 ก. จิตดวงต่อไปได้แก่ “สันตีรณะ” สันตีรณะ เป็นจิตดวงที่ ๑๐ ถ้าอยู่ในวิถีก็เป็นจิตดวงที่ ๗ เป็นจิตที่ทำหน้าที่ไต่สวนปัญจารมณ์ที่รับต่อมาจากสัมปฏิจฉนะ ตัวที่ได้เรียนไปแล้ว ในที่บางแห่งจิตดวงนี้ก็แปลว่า พิจารณาอารมณ์ คำว่า ไต่สวนปัญจารมณ์ หรือพิจารณาอารมณ์นั้น ก็หมายความว่า ไต่สวนหรือพิจารณาอารมณ์จากทางทวารทั้ง ๕ ที่สัมปฏิจฉนะรับมา แต่ปัญหาสำคัญก็อยู่ที่ว่า ไต่สวนหรือพิจารณาอย่างไร คำว่า ไต่สวน หรือ คำว่า พิจารณา ถ้าผู้ใดได้ยินคำๆนี้แล้ว ก็คงจะคิดเหมือนๆกันอยู่อย่างหนึ่งคือ การครุ่นคิดคำนึง การสอบสวนให้รู้ความจริง อย่างไรๆก็หนีการที่จะต้องนั่งคิด นั่งค้น ไปไม่ได้ ป. แล้วไม่ใช่การคิดพิจารณาตามตัวหนังสือนั้นดอกหรือขอรับ

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [28 พ.ย. 2550 , 05:08:55 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 3 ก. ถ้าจะว่าไม่ใช่ก็ไม่ได้ แต่ถ้าจะว่าใช่มันก็ไม่ถูกต้อง ในเรื่องนี้ลุงจะขอยกตัวอย่างขึ้นมาถาม แล้วหลานก็คงจะคิดเอาเองได้ว่า การไต่สวนพิจารณาอันเป็นคำแปลของคำว่าสันตีรณะนั้นอย่างไร ลุงจะขอถามปัญหาให้หลานตอบมาเสียก่อน แล้วจะขอให้หลานคิดพิจารณาตามไปด้วยให้ดีก็จะมีความเข้าใจได้ แล้วก็คงจะคิดด้วยตนเองได้ว่า วิทยาการในทางโลกจะตอบคำถามนี้ได้แสนยากยิ่งเพียงใด หลานลองมองออกไปนอกหน้าต่างตรงหน้าของหลานดูทีหรือ หลานเห็นดอกไม้สีแดงหรือไม่ ป. เห็นขอรับ ก. หลานทราบได้อย่างไรว่ามันมีสีแดง ป. ผมจำมันไว้ในใจขอรับ ก.จำเอาไว้อย่างไร ป. ข้อนี้ผมคิดว่าคงจะตอบยากมาก ก. เด็กไม่เคยเรียน ไม่เคยมี ก.ไก่ ฝังประทับอยู่ในใจแล้วไปเห็น ก.ไก่ จะทราบว่าเป็น ก.ไก่ หรือ ป. เด็กไม่มี ก.ไก่ อยู่ในใจ ก็จะทราบว่าเป็น ก.ไก่ ไม่ได้ ก.เพราะฉะนั้น การที่หลานทราบว่าเป็นสีแดงก็เพราะหลานมีสีแดงอยู่ในใจถูกต้องหรือไม่ ป. ถูกต้องแล้ว ขอรับ

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [28 พ.ย. 2550 , 05:09:32 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 4 ก.ด้วยเหตุนี้เอง การที่หลานเห็นดอกไม้แล้วทราบว่าเป็นสีแดง ก็เพราะหลานเอาของเก่าที่เก็บเอาไว้ในใจออกมาเทียบกับของใหม่ที่เห็น จึงตัดสินใจได้ว่ามันเป็นสีอะไร ถ้าไม่มีพื้นฐานอยู่ในใจแล้วหลานจะตัดสินได้หรือ ป. ไม่ได้แน่ขอรับ ก. ในทางทวารอื่นๆก็เหมือนกัน เช่น ทางหู จมูก ลิ้นและกาย เมื่อเราได้ยินเสียงคนพูด เราก็ทราบว่าเป็นเสียงว่ากล่าวเสียดสี หรือได้ยินเป็นเสียงชมเชย เราก็รู้สึกไม่พอใจ หรือชอบอกชอบใจ การที่เราพอใจหรือชอบใน ก็เพราะเราตีความเสียงนั้นออกว่ามันมีความหมายว่ากระไร เพราะเสียงนั้นเป็นคลื่นแห่งความสั่นสะเทือนของอากาศ มากระทบหูแล้วก็ผ่านไป แล้วก็กระทบใหม่ต่อๆกันไป ช่วงคลื่นอันเป็นความถี่เหล่านั้น ทำให้เราได้ยินเป็นเสียงสูงบ้างต่ำบ้างอย่างสลับซับซ้อน แต่อย่างไรมันก็คือเสียงเท่านั้นเอง หาใช่คนหรือสัตว์ไม่ หลานลองตอบมาดูทีหรือว่า เหตุใดเราจึงทราบว่าเป็นเสียงที่ว่ากล่าวเสียดสีหรือกล่าวชมเชย ป. จะต้องเอาของเก่าที่เก็บเอาไว้ในจิตใจเข้ามาเปรียบแน่นอนขอรับ เพราะว่าเสียงอันได้แก่คลื่นแห่งความสั่นสะเทือนของอากาศนั้น มันทำให้เกิดเป็นเสียงสูง เสียงต่ำ เท่านั้นเอง ไม่มีด่า ไม่มีชม ได้ยินแล้วมันก็ดับหายไปต่อหน้า แต่คนเราเอาความจำเก่าๆที่จำได้ว่าด่าเจ็บแสบนั้นอย่างไร ชมว่าอย่างไร เข้ามาเปรียบ แล้วก็ตัดสินเอาตามความรู้เก่าๆนั้น พูดง่ายๆก็ว่า เราคิดแล้วก็ตัดสินไปตามความคิด ก. ถูกต้องทีเดียวหลาน เราอาศัยของเก่า เราอาศัยความจำเก่า แล้วก็เอาที่กระทบตากระทบหูใหม่เข้าไปเปรียบ แล้วจึงตัดสิน ใครเล่าเป็นผู้ทำให้การงานของจิตเป็นไปเช่นนี้ได้ ก็อาศัยจิตที่ชื่อว่า สันตีรณะ ตัวนี้เอง เป็นตัวดึงนำเอาของเก่ากับของใหม่เข้ามาให้ แต่อย่างไรก็ดี สันตีรณะ นี้เป็นวิบาก เป็นผลของกรรมเข้ามาทำงานดังนี้ เราจึงเรียกว่า พิจารณาอารมณ์ หรือไต่สวนอารมณ์ที่ผ่านมาทางปัญจทวาร เพราะไม่ว่าจะเห็น ได้ยิน ได้กลิ่น รู้รส รู้สัมผัสทางกาย ก็จะต้องอาศัยสันตีรณะนี้ทุกๆครั้ง จึงจะตัดสินได้ ขอให้หลานคิดและพิจารณาอารมณ์อื่นๆและตัวอย่างอื่นๆต่อไปอีก ก็จะทำให้เข้าใจดียิ่งขึ้น

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [28 พ.ย. 2550 , 05:10:08 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 5 ป. ผมพอเข้าใจแล้วขอรับ เป็นเรื่องแปลกประหลาดมาก เรื่องดังที่คุณลุงอธิบายมา นับได้ว่าเป็นเรื่องที่ละเอียดลึกซึ้ง ในทางโลกผมยังไม่เคยเห็นมีผู้ใดอธิบายดังนี้มาก่อนเลย ก.เมื่อหลานมีความเข้าใจก็ดีแล้ว หลานก็จะต้องทำความเข้าใจในจิตดวงต่อไปอีกดวงหนึ่ง ชื่อว่า “โวฏฐัพพนจิต” อันเป็นจิตดวงที่ ๘ ในวิถีจิต โวฏฐัพพนกิจ มีกิจการหน้าที่คือตัดสินปัญจารมณ์ คือตัดสินอารมณ์จากทวารทั้ง ๕ จิตดวงนี้มีหน้าที่ตัดสินอารมณ์ดังนั้น ถ้าจะเปรียบก็เหมือนกับผู้พิพากษาตัดสินคดีความต่างๆในศาลสถิตยุติธรรม เมื่อผู้พิพากษาขึ้นนั่งบนบัลลังก์ นั่นก็หมายความว่า มีโจทก์ จำเลย พยานโจทก์ จำเลย ทนายโจทก์ จำเลย สำนวนในคดีนั้นพนักงานศาลและอีกหลายอย่างพร้อมอยู่แล้ว ผู้พิพากษาก็จะฟังโจทก์ จำเลย ทนาย และพยานของโจทก์ จำเลย อ่านสำนวนคดีที่ได้เสนอขึ้นมาแล้ว เมื่อพิจารณาเห็นอย่างไรก็จะตัดสินลงไป ตัดสินให้ปรับให้จำ หรือจะปล่อยตัวใครอย่างไร ก็แล้วแต่จะเป็นดุลยพินิจของผู้พิพากษาโดยเด็ดขาด เมื่อผู้พิพากษาตัดสินคดีแล้ว ก็ลงจากบัลลังก์ไป หน้าที่พาตัวของผู้ต้องหาไปขังไปปรับ ไปปล่อยหรืออย่างไรนั้น เป็นอีกส่วนหนึ่งของคนอื่น ผู้พิพากษามีหน้าที่รับพิจารณาคดี และตัดสินคดีเท่านั้น

โดย พี่เณร....นำมาฝาก (พี่เณร) [28 พ.ย. 2550 , 05:10:54 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 6 โวฏฐัพพนจิตก็เหมือนกับผู้พิพากษา เมื่อได้รับข้อเสนอมาจากสันตีรณอย่างไร เห็นอย่างไรก็ตัดสินไปอย่างนั้น เช่น ตัดสินว่าเป็นสีแดง ตัดสินว่าเป็น ก.ไก่ ตัดสินว่ากระต่ายกับเต่านั้นมันไม่เหมือนกัน ตัดสินว่าผู้นี้ภรรยาหรือสามีของตนอย่างแน่นอน โวฏฐัพพนจิตนี้เป็นกิริยา สักแต่ว่าตัดสินอารมณ์ไป มิได้เป็นบาปหรือเป็นบุญแต่ประการใด เรื่องราวการทำงานของจิตที่ขึ้นวิถีดังที่หลานได้ศึกษามานี้มีความละเอียดลึกซึ้งเป็นอย่างยิ่ง ขอให้หลานไปคิดพิจารณาเพิ่มเติมอีกให้มากๆสักหน่อย ศึกษาเล่าเรียนพระอภิธรรมไม่ใช่เป็นการศึกษาเพียงศีลธรรมจรรยาเท่านั้น จำเป็นจะต้องอาศัยความคิดพิจารณาประกอบลงไปด้วยจึงจะเข้าถึงความลึกซึ้งได้ ในวันนี้ลุงขอบรรยายแค่เพียงเท่านี้ ในคราวหน้าจะได้แสดงถึงจิตดวงที่ชื่อว่า “ชวนะ” ต่อไป ป. ขอบพระคุณ สวัสดีขอรับ คุณลุง ก.สวัสดี หลาน โปรดติดตามตอนต่อไป

โดย พี่เณร....นำมาฝาก [28 พ.ย. 2550 , 05:11:22 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 7 ได้รับความรู้ความเข้าใจตอกย้ำมากขึ้นๆในเรื่องของจิต และพอจะมองออกได้ว่า นี่แหละคือความไม่เที่ยงของจิต ที่มีการเกิดดับๆตลอดเวลา และก็เป็นไปตามกิจของจิตแต่ละชนิดๆเท่านั้นเอง ไม่ใช่ใครเลยจริงๆ แต่ที่ผมเข้าใจก็เป็นเพียงการเข้าใจตามปริยัติอยู่นั่นเองนะครับ เมื่อใดได้เผชิญความเกิดดับเช่นนั้นตามสภาพความเป็นจริงแล้วคงคลายออกจากอุปาทานได้แน่นอนนะครับ กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์อย่างสูงครับ ในการนำเรื่องการทำงานของจิตมาอธิบายให้เกิดสลดใจได้มากจริงๆขอรับ กราบระลึกในพระคุณของท่านอาจารย์อย่างสูงขอรับ

โดย เทพธรรม [28 พ.ย. 2550 , 07:27:32 น.] ( IP = 58.9.137.102 : : )

สลักธรรม 8 ติดตามเรียนเรื่องราวเกี่ยวกับการงานของจิตมาตลอด จนถึงวันนี้..โวฏฐัพพนกิจ..ตัดสินอารมณ์ ทำให้เห็นว่า ไม่มีตัวตนคนสัตว์เข้าไปทำงานสักอย่างเลย มีเพียงจิตเกิดขึ้นทำงานตามหน้าที่แล้วก็ดับไป ............... กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์เป็นอย่างยิ่งค่ะที่กรุณาอธิบายขยายอรรถให้ชัดเจนด้วยถ้อยภาษา และตัวอย่างเปรียบเทียบที่ง่ายต่อการเข้าใจค่ะ กราบขอบพระคุณพี่เณรมากค่ะที่สละเวลานำความมหัศจรรย์เหล่านี้มาให้ได้อ่านและศึกษาเป็นประจำ...อนุโมทนาค่ะ <ดูเวลาที่พี่เณรทำงานแล้ว...อนุโมทนา..สาธุ..สาธุ...สาธุ อีกครั้งค่ะ>

โดย พี่ดา [28 พ.ย. 2550 , 09:55:58 น.] ( IP = 124.121.175.123 : : )

สลักธรรม 9 กราบขอบพระคุณในความเมตตาของท่านอาจารย์บุญมีเป็นอย่างยิ่งเลยค่ะ ที่พยายามอธิบายพร้อมยกตัวอย่างให้เข้าใจได้ง่าย โดยไม่ปล่อยให้ผู้ศึกษาตีความไปเองในความหมายสั้นๆ ของแต่ละหน้าที่ของจิต ซึ่งจะส่งผลให้เกิดความเข้าใจผิดต่อๆไปได้ และเข้าไม่ถึงหลักเหตุผลที่แท้จริงในการทำงานของรูปและนาม กราบขอบพระคุณและกราบอนุโมทนาพี่เณรด้วยค่ะที่เสียสละเวลานำมาให้ศึกษาเสมอๆ

โดย น้องกิ๊ฟ [28 พ.ย. 2550 , 11:12:38 น.] ( IP = 125.26.41.165 : : )

สลักธรรม 10 ความเข้าใจที่เกิดขึ้นจากการศึกษาเรื่องการทำงานของจิต จะทำให้ยอมรับว่า มีแต่รูปนามที่มาทำงานร่วมกัน แล้วก็ดับไป กราบขอบพระคุณท่านอาจารย์ในคำอธิบายค่ะ กราบขอบพระคุณพี่เณรค่ะ ที่ได้นำสิ่งที่เป็นประโยชน์สำหรับชีวิตมาฝากค่ะ

โดย เซิ่น (เซิ่น) [28 พ.ย. 2550 , 12:27:26 น.] ( IP = 203.146.147.13 : : )

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด