มิลินทปัญหา เรื่องโยนิโสมนสิการ

---

ถามเรื่องโยนิโสมนสิการ (การกำหนดจิต) พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า : " ข้าแต่พระนาคเสน ผู้ใดไม่มีปฏิสนธิ ผู้นั้นย่อมไม่มีปฏิสนธิ ด้วยโยนิโสมนสิการ (คือการกำหนดจิตด้วยอุบายที่ชอบธรรม) ไม่ใช่หรือ ? " พระเถระตอบว่า : " ขอถวายพระพร บุคคลไม่มีปฏิสนธิ ด้วยโยนิโสมนสิการ คือด้วย ปัญญา และด้วย กุศลธรรมอื่น ๆ " พระเจ้ามิลินท์ : " ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า โยนิโสมนสิการ กับ ปัญญา เป็นอันเดียวกันหรืออย่างไร ? " พระเถระ : " ขอถวายพระพร ไม่ใช่อย่างเดียวกัน คือ โยนิโสมนสิการ ก็อย่างหนึ่ง ปัญญา ก็อย่างหนึ่ง แพะ แกะ สัตว์เลี้ยง กระบือ อูฐ โค ลา เหล่าใดมีมนสิการ แต่ปัญญาย่อมไม่มีแก่สัตว์เหล่านั้นขอถวายพระพร " พระเจ้ามิลินท์ : " ชอบแล้ว พระนาคเสน "

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:04:16 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 1 ถามลักษณะมนสิการ พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า : " ข้าแต่พระนาคเสน มนสิการ มีลักษณะอย่างไร ปัญญา มีลักษณะอย่างไร ? " พระเถรเจ้าตอบว่า : " มหาราช มนสิการ มีความ อุตสาหะ เป็นลักษณะ และมีการ ถือไว้ เป็นลักษณะ ส่วน ปัญญา มีการ ตัด เป็นลักษณะ " พระเจ้ามิลินท์ : " ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า มนสิการ มีการถือไว้เป็นลักษณะอย่างไร ปัญญา มีการตัดเป็นลักษณะอย่างไร ขอจงอุปมา? " พระเถระ : " มหาราชทรงรู้จักวิธีเกี่ยวข้าวบ้างไหม ? " พระเจ้ามิลินท์ : " รู้จัก พระผู้เป็นเจ้า " พระเถระ : " วิธีเกี่ยวข้าวนั้นคืออย่างไร ? " " ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า คือคนจับกอข้าวด้วยมือข้างซ้าย จับเคียวด้วยมือข้างขวา แล้วตัดให้ขาดด้วยเคียว ที่ถือไว้ด้วยมือข้างขวา " พระเถระ : " มหาราช ข้อนี้ฉันใด ปัญญาก็ฉันนั้น คือ พระโยคาวจรถือไว้ซึ่งมนสิการ คือกิเลสอันมีในใจของตนแล้ว ก็ตัดด้วย ปัญญา ฉันนั้น มนสิการ มีลักษณะถือไว้ ปัญญา มีลักษณะตัด อย่างนี้แหละ มหาราช" พระเจ้ามิลินท์ : " ถูกดีแล้ว พระนาคเสน "

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:08:29 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 2 ฏีกามิลินท์ “โยนิโสมนสิการ” คำว่า โยนิโสมนสิการ ได้แก่การกระทำไว้ในใจอันให้อารมณ์ถึงเฉพาะ ด้วยสาธารณลักษณปฐม ด้วยอุบายว่า อะนิจจัง ทุกขัง อะนัตตา ดังนี้ ได้ใจความตามฎีกานี้ว่า โยนิโสมนสิการนั้น ได้แก่ การนึกถูกในทางธรรม เป็นต้นว่า นึกถึง อนิจจัง ทุกขัง อะนัตตา เก็บความนึกถึงซึ่งธรรมอย่างนี้ไว้ในใจ จาก...มิลินทปัญหา ฉบับพร้อมด้วยอรรถกถา ฎีกา แปลโดย...ปุ้ย แสงฉาย

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:11:02 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 3 อธิบาย “โยนิโสมนสิการ” คำว่า โยนิโส แปลว่าโดยถูกอุบาย คือ โดยถูกทาง โดยถูกช่อง คำว่า มนสิการ แปลว่า การทำไว้ในใจ การทำไว้ในใจโดยถูกอุบาย ชื่อว่า โยนิโสมนสิการ หมายความว่า ได้แก่ การทำไว้ในใจ คือ ใส่ใจอารมณ์เฉพาะที่ควรใส่ใจ เป็นอารมณ์ที่ใส่ใจ แล้วก็เป็นเหตุให้เกิดความรู้ขึ้นได้ในเวลานั้น ไม่ปล่อยใจแส่ไปในอารมณ์ต่างๆ มามายภายนอก ก็โยนิโสมนสิการนี้ ไม่ใช่วิปัสสนาปัญญา ทั้งไม่ใช่มัคคปัญญา เพราะฉะนั้น พระเถระครั้นปฏิเสธว่า “หามิได้ ขอถวายพระพร” ดังนี้แล้ว จึงถวายวิสัชชนาต่อไปว่า “โยนิโสมนสิการก็อย่างหนึ่ง ปัญญาก็อย่างหนึ่ง ขอถวายพระพร แม้พวกสัตว์เหล่านี้...แต่ว่าสัตว์เหล่านั้นหามีปัญญาไม่” ดังนี้ เพื่อความแจ่มแจ้งแห่งความที่ว่า สัตว์เดรัจฉานก็มีโยนิโสมนสิการได้ แต่ไม่อาจมีปัญญา (คือวิปัสสนาปัญญาและมัคคปัญญา) ได้นี้ บัณฑิตพึงสาธกเรื่องของนกแขกเต้าที่ภิกษุณีเลี้ยงไว้ในสำนัก สอนให้มนสิการกรรมฐานว่า “อัฏฐิ อัฏฐิ”-“กระดูก กระดูก” ทุกเมื่อเชื่อวัน วันหนึ่งถูกเหยี่ยวใช้กรงเล็บโฉบเอาตัวไป แม้มนสิการไปว่า กระดูกๆ เกิดความรู้ความเห็นว่า “มีแต่กองกระดูก กองกระดูกถูกกองกระดูกโฉบเอาไป” ดังนี้ก็ไม่อาจสืบต่อความรู้ความเห็นนั้นจนเป็นปัจจัยแก่วิปัสสนาปัญญาและมัคคปัญญาได้ ตามที่ท่านเล่าไว้ในอรรถกถามหาสติปัฏฐานสูตร เถิด พึงทราบว่า สำหรับสัตว์เดรัจฉานทั้งหลายนั้น แม้ท่านจะกล่าวว่า ไม่มีปัญญา ก็ไม่ได้หมายเอาปัญญาทุกอย่าง หมายเอาเฉพาะวัปัสสนาปัญญาและมัคคปัญญา (รวมทั้งปัญญาอย่างอื่นที่เป็นผลเป็นอานิสงส์ของวิปัสสนาปัญญาหรือมัคคปัญญา) เท่านั้น เพราะว่าปัญญาที่ต่ำกว่านั้น สัตว์เดรัจฉานก็สามารถทำให้เกิดได้ด้วยอาศัยโยนิโสมนสิการที่มีได้นั้นนั่นแหละเป็นปัจจัย โยนิโสมนสิการไม่ใช่ปัญญา เป็นสภาวธรรมคนละอย่างกับปัญญา เป็นเพียงเหตุ เป็นเพียงปัจจัยแห่งปัญญาเท่านั้น ข้อนี้ สมจริงดังที่ครัสไว้ว่า “นาหํ ภิกฺขเว อัญฺญํ เอกธมฺมํปิ สมนุปสฺสามิ เยน อนุปฺปนฺนา ว่า สมฺมาทฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ อุปฺปนฺนา วา สมฺมาทิฏฺฐิ ปวฑฺฒติ ยถยิทํ ภิกฺขเว โยนิโสมนสิกาโร – ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นธรรมอย่างอื่น แม้สักอย่างเดียวที่เป็นเหตุให้สัมมาทิฏฐิอันยังไม่เกิดขึ้นได้เกิดขึ้น หรือสัมมาทิฏฐิอันเกิดขึ้นแล้วได้เจริญขึ้น เหมือนอย่างโยนิโสมนสิการนี้นะ ภิกษุทั้งหลาย” ก็คำว่า “สัมมาทิฏฐิ” ที่ตรัสไว้ในสูตรนี้ ได้แก่วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ (สัมมาทิฏฐิอันเป็ฯวิปัสสนาปัญญา) และมัคคสัมมาทิฏฐิ (สัมมาทิฏฐิอันเป็ฯมัคคปัญญา) นั่นเอง จาก...มิลินทปัญหา เล่ม ๑ จัดพิมพ์เผยแผ่โดยมูลนิธิปราณี สำเริงราชย์

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:17:17 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 4 ฏีกามิลินท์ “มนสิการ” คำว่า มีอุตสาหะเป็นสักษณะ คือ เกี่ยวไว้ซึ่งธรรมทั้งหลายอันประกอบกันไว้ในอารมณ์อันเดียว หมายความว่า รวมกำลังใจมาใช้ในสิ่งอันเดียว เพราะเมื่อรวมกำลังใจมาใช้ในสิ่งเดียว กำลังใจก็แรงขึ้น อันเราเรียวกว่าใจป้ำ เมื่อใจป้ำ ทำสิ่งใดก็มักสำเร็จ ผู้มีใจป้ำ อันได้แก่มีกำลังใจแรงกล้า ย่อมสามารถในกิจการทั้งปวงเพราะฉะนั้น มนสิการ คือ การกระทำไว้ในใจ มีอุตสาหะเป็นลักษณะ คือ การมีใจป้ำ หรือ มีใจแรงกล้านั้นแหละ เป็นลักษณะแห่งมนสิการ จาก...มิลินทปัญหา ฉบับพร้อมด้วยอรรถกถา ฎีกา แปลโดย...ปุ้ย แสงฉาย

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:19:28 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 5 อธิบาย “มนสิการ” คำว่า มนสิการ มีลักษณะ ถือไว้ หมายถึงการกำหนดจิตพิจารณา ขันธ์ ๕ คือร่างกายว่ามีสภาพเป็นอย่างไร ส่วน ปัญญา มีลักษณะ ตัด หมายถึงยอมรับนับถือกฏธรรมดาว่า ร่างกายมีสภาพเป็น อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ไม่ยึดถือว่า " มันเป็นเราเป็นของเรา " ดังนี้ จาก...มิลินทปัญหา ฉบับ ฉบับ มกุฏราชวิทยาลัย

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:21:54 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 6 อธิบาย “มนสิการ” เมื่อพระเจ้ามิลินท์ทรงยอมรับแล้วว่า โยนิโสมนสิการเป็นสภาวธรรมคนละอย่างกับปัญญา ก็ทรงประสงค์จะทราบต่อไปว่า ธรรมทั้ง ๒ นี้ มีลักษณะเฉพาะตนต่างกันอย่างไร จึงตรัสถามว่า “พระคุณเจ้านาคเสน มนสิการมีอะไรเป็นลักษณะ” ดังนี้ เป็นต้น อธิบายว่า ก็ลักษณะที่จับถือของมนสิการ จะเหมือนอย่างลักษณะที่จับถืออารมณ์ของวิตก คือยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ก็หาไม่ ก็แต่ว่าพระโยคาวจรใช้มนสิการจับถือจิตไว้ให้คอยรู้อารมณ์ (อารมณ์กรรมฐาน) เมื่อจิตนั้นคอยตามรู้อารมณ์อยู่ก็ย่อมตัดกิเลสทั้งหลายได้ด้วยวิปัสสนาปัญญาและมัคคปัญญาตามลำดับ จาก...มิลินทปัญหา เล่ม ๑ จัดพิมพ์เผยแผ่โดยมูลนิธิปราณี สำเริงราชย์

โดย เทพธรรม...นำมาฝาก [16 ก.ค. 2556 , 13:25:11 น.] ( IP = 110.168.141.240 : : )

สลักธรรม 7 (Font color=green size=4) อนุโมทนาคะ่

โดย สุธาดา (suthada.tt) [19 ก.ค. 2556 , 20:25:05 น.] ( IP = 58.9.158.48 : : )

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด