
ป. เรื่องของจิตใจนั้นกว้างใหญ่ไพศาล เป็นเรื่องที่ออกจะเร้นลับลึกซึ้งยิ่ง ด้วยเหตุนี้ ผมจึงต้องขอประทานอภัย ถ้าผมจะซักไซ้คุณลุงมากไปบ้าง
ก่อนอื่น ผมขอถามคุณลุงว่า จิตใจคืออะไรๆ อยู่ตรงส่วนใดของร่างกาย? มีหน้าที่การงานอย่างไรบ้าง?
ล. หลานมาถามหลายคำถามเหลือเกิน ทั้งเป็นคำถามที่ออกจะหนักอยู่บ้างเหมือนกัน ลุงจะขอตอบคำถามแรกเสียก่อน
จิตคือธรรมชาติอย่างหนึ่ง ที่มีลักษณะรู้อารมณ์ คือรู้ในอารมณ์ทั้ง ๖ และรู้ตามประตู คือทวารนั่นเอง
เช่น
เมื่อรูป คือ รูปารมณ์ อันได้แก่คลื่นแสงมากระทบตาก็ เห็น
สัททะ ได้แก่ คลื่นเสียงมากระทบหูก็ ได้ยิน
จมูกกระทบกลิ่นก็ได้ กลิ่น
ลิ้นลิ้มรสก็ รุ้รส
.กายสัมผัส เย็น, ร้อน, อ่อน, แข็ง รู้ว่าได้สัมผัส คือรู้ในลักษณะของเย็น ร้อน อ่อน แข็งนั้น
.ส่วนทวารที่เรียกกันว่า มโนทวาร คือ จิตหรือใจนั้น จิตที่เกิดขึ้นทางทวารนี้ก็มีความรู้จักถึงการคิดนึกอารมณ์ ที่เป็นเรื่องราวต่างๆ มีดีบ้าง ชั่วบ้าง
.
พูดให้ฟังง่ายๆ ก็คือ เห็น, ได้ยิน, ได้กลิ่น, รู้รส, รู้สึกเย็น, ร้อน, อ่อน, แข็ง และคิดนึก เหล่านี้แหละเรียกว่า ธรรมชาติรู้ คือจิต
ป. จิตคือธรรมชาติที่รู้อารมณ์ คือ เห็น, ได้ยิน, คิดนึก เป็นต้น ผมพอจะเข้าใจแล้ว แต่คำว่าอารมณ์นั้น ผมได้ยินพูดกันอยู่เสมอ หนังสืออ่านเล่นก็พบบ่อยๆ อารมณ์คืออะไรเล่าขอรับ
ล. อารมณ์คือสิ่งที่ถูกรู้ หรือพูดว่า อารมณ์ก็ได้แก่ ธรรมชาติที่ถูกจิตรู้ หรือจิตกำหนดจดจ่อก็ได้
เพราะจิตจะเกิดแต่ลำพังโดยไม่มีอารมณ์นั้นไม่ได้ เช่น
ตาเห็นดอกกุหลาบสีแดง
เห็นก็เป็นจิต ดอกกุหลาบสีแดงที่เห็นนั้นก็เป็นอารมณ์
หรือหูได้ยินเสียงนกร้อง
ได้ยินก็เป็นจิต เสียงนกร้องที่ถูกได้ยินนั้นก็เป็นอารมณ์
จมูกดมกลิ่นดอกไม้
ได้กลิ่นก็เป็นจิต กลิ่นที่จะถูกดมก็เป็นอารมณ์
ลิ้นลิ้มรส
รู้รสก็เป็นจิต รสที่ถูกลิ้นก็เป็นอารมณ์
กายสัมผัสความร้อน
รู้สึกร้อนก็เป็นจิต ความร้อนที่ถูกสัมผัสก็เป็นอารมณ์
ใจคิดถึงการทำกุศล
คิดถึงกุศลก็เป็นจิต การทำกุศลที่คิดนั้นก็เป็นอารมณ์
.ในเรื่องนี้ขอให้หลานจำไว้ให้ดีต่อไปจะพูดถึงอีกจะได้ไม่ยุ่ง
ป. ผมพอจะเข้าใจคำแปลของจิตแล้ว แต่คำว่าวิญญาณเล่าครับ มันต่างกับจิตหรือไม่ เห็นเขาว่าวิญญาณออกจากร่างคนตายแล้วไปเกิดได้
ล. ไม่ใช่วิญญาณคำเดียวดอกหลาน คำว่า จิต, วิญญาณ, มโน, หทัย แล้วยังมีอีกหลายคำ ล้วนแต่เป็นสิ่งรู้อารมณ์ตามทวาร คือประตูทั้ง ๖ นี้ด้วยกันทั้งนั้น ซึ่งก็ไม่ใช่อื่นไกลก็ได้แก่จิตใจนั่นเอง
ป. ตามที่ผมได้ทราบมา พบเห็นคำว่าจิตกับวิญญาณนี่แหละบ่อยๆ เมื่อมันแปลว่ารู้อารมณ์อย่างเดียวกันเช่นนี้แล้ว จะใช้เสียอย่างเดียวไม่ได้หรือขอรับ จะไม่ได้ยุ่ง จะได้ทำให้ไม่เกิดการเข้าใจผิด บางคนก็เข้าใจไปว่า จิตกับวิญญาณเป็นคนละอย่าง และมีการงานไปคนละทาง