ถาม-ตอบอภิธรรม:กรรมฐาน:อภิธรรมออนไลน์:วิปัสสนา:จิต:พลังจิต:สติปัฏฐาน:สำนักปฏิบัติธรรม:พระพุทธศาสนา:

มูลนิธิอภิธรรมมูลนิธิ

เวลาแห่งปัญญา “ อุปนิสสยปัจจัย”(9)

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมา สัมพุทธัสสะ

อุปนิสสยปัจจัย หมายถึง ธรรมที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นที่อาศัยที่มีกำลังอย่างแรงกล้า (ไม่ใช่ธรรมดา)
อุปมา เหมือนน้ำฝน ย่อมสำคัญต่อมนุษย์สัตว์ และพืชพันธ์ต่างๆ ที่ทำให้สรรพสัตว์ หรือพืชที่เกิดขึ้นต่างดำรงชีวิตอยู่ได้

อุป = อย่างแรงกล้า นิสสย= ที่อาศัย
อุปนิสสย = เป็นที่อาศัยที่มีกำลังอย่างแรงกล้า

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:31:48 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

  สลักธรรม 1

อุปนิสสยปัจจัย แบ่งได้ 3 ประเภท ได้แก่
1. อารัมมณูปนิสสยปัจจัย
2. อนันตรูปนิสสยปัจจัย
3. ปกตูปนิสสยปัจจัย

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:35:44 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 2
อารัมมณูปนิสสยปัจจัย หมายถึง อารมณ์ชนิดที่เป็นอธิบดี และเป็นที่อาศัยอันมีกำลังอย่างแรงกล้า เป็นปัจจัยช่วยอุปการะให้ปัจจยุบันธรรมเกิดขึ้น
ที่สำคัญอารมณ์นี้ต้องเป็นอารมณ์ที่เป็นอธิบดี คือใส่ใจเป็นพิเศษ เพราะสภาพอารมณ์เช่นนี้ย่อมเป็นเหตุให้มีกำลังมาก จึงทำหน้าที่เป็นที่อาศัยให้ผลเกิดได้ ทั้งหมดเหมือน อารัมมณาธิปติปัจจัย (ดูในอธิปติปัจจัย)

ตัวอย่างอารัมมณูปนิสสยปัจจัย
“พระเสกขบุคคล กำลังพิจารณา ผลจิต นิพพาน ที่เคยได้มาแล้ว”
ดังนั้น ผลจิต และ พระนิพพาน จึงเป็น อารมณ์ที่พิเศษ และยังเป็นที่อาศัยที่แก่กล้า ที่เป็น ปัจจัย ให้แก่จิตมหากุศลญาณสัมปยุตต เกิดขึ้น ในขณะที่พิจารณาธรรมนั้นๆ ซึ่ง จิตมหากุศลที่พิจารณาธรรมนี้จึงเป็นผลที่เกิดขึ้นได้

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:39:25 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 3
และอีกสักตัวอย่าง
“ คุณหญิงประกายดาว ณ.แจ่มจรัส ได้ทำกุศล 1 ล้านบาท เมื่อวานนี้ ขณะนี้เธอก็คิดถึงกุศลที่ได้ทำมาโดยคิดว่ากุศลนี้จะช่วยให้ชาติหน้าได้เกิดไปสวรรค์”
ดังนั้น กุศลที่ได้ทำมา จึงเป็น อารมณ์ที่พิเศษ และยังเป็นที่อาศัยที่แก่กล้า ที่เป็น ปัจจัย ให้เกิดอกุศลจิต ได้แก่เกิดราคะ มีความยินดี เกิดขึ้น และอกุศลจิต ได้แก่เกิดราคะนี้จึงเป็นผลที่เกิดขึ้น

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:43:00 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 4
อนันตรูปนิสสยปัจจัย หมายถึง ธรรมที่เป็นที่อาศัยอันมีกำลังอย่างแรงกล้า และช่วยอุปการะให้ปัจจยุบันธรรมเกิดขึ้น โดยไม่มีระหว่างคั่น
จากที่เคยกล่าวไว้ในอนันตรปัจจัย ได้กล่าวถึงปัจจัยธรรมช่วยอุดหนุนให้ผลเกิดขึ้น โดยไม่มีระหว่างคั่น
แต่ในที่นี้ยังเน้นว่าปัจจัยนี้ต้องเป็นที่อาศัยที่มีกำลังแรงกล้าด้วยจึงจะทำให้ผลเกิดขึ้น

ตัวอย่างอนันตรูปนิสสยปัจจัย
“ พระโยคาวจร ผู้มีญาณปัญญาอันแก่กล้า จนทำให้เกิดมรรคจิต และผลจิต ในขณะนั้นๆ”
ดังนั้น มรรคจิต จึงเป็น ธรรมที่เป็นที่อาศัยอันมีกำลังอย่างแรงกล้า และช่วยอุปการะให้เกิดผลจิตตามมา โดยไม่ระหว่างคั่น

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:46:22 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 5
ปกตูปนิสสยปัจจัย หมายถึง ธรรมที่เป็นที่อาศัยอันมีกำลังอย่างแรงกล้า โดยสภาพของตนเองเท่านั้น ไม่เกี่ยวกับอารัมมณปัจจัย และ อนันตรปัจจัย

คำว่า ปกติ จึงหมายถึง ไม่เจือด้วยอารัมมณปัจจัย และ อนันตรปัจจัย
ดังบาลี ปกติยาเยวาติ อารมฺมณานนตเรหิ อสํมิสฺโสติ อตฺโถ

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:52:26 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 6
อะไรคือ สภาพธรรมของตนเอง ???
คำตอบ หมายถึง อำนาจของสิ่งนั้นที่ตนได้กระทำไปแล้ว ย่อมให้ผลแก่ผู้กระทำนั้นตามสมควรแห่งการกระทำนั้นๆ
จึงเป็นข้อยืนยันว่า
“ใครทำใครได้ ทำมากได้มากทั้งดี และชั่ว”
หรือ “ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว”

สิ่งเหล่านี้ จึงทำให้…..ไม่ต้องโทษว่าใครทำให้เราได้รับความสุข หรือทุกข์ แต่อย่างไร
และ คำสอนในพระพุทธศาสนา จึงเป็นเรื่องของเหตุและผล ที่ควรศึกษาอย่างยิ่ง

จากที่ผ่านมาได้พูดถึงนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยที่ 8
มาถึงตอนนี้เป็นปัจจัยที่ 9 ที่เรียกว่า อุปนิสสยปัจจัย
ทั้ง 2 ปัจจัย ชื่อคล้ายกัน แต่ ทั้ง 2 แตกต่างกันอย่างไร
ท่านอุปมา ว่า ข้าวสุก ที่เราได้อาศัยกินอยู่ทุกวันนี้ ต้องอาศัยเหตุ 7 อย่าง ได้แก่

1. เมล็ดข้าว
2. ที่นา
3. น้ำฝน
4. พ่อครัว
5. หม้อข้าว
6. ฟืน
7. ไฟ

ทั้ง 7 อย่าง เป็นที่อาศัย (นิสสยปัจจัย)
ส่วนที่สำคัญ 3 อย่าง ได้แก่ 1. เมล็ดข้าว 2. ที่นา 3. น้ำฝน จึงเป็น ที่อาศัยที่กำลังมาก (อุปนิสสยปัจจัย)
เพราะถ้าขาดส่วนที่สำคัญ 3 อย่างนี้ พ่อครัว หม้อข้าว ฟืน ไฟ ก็ไม่สามารถทำให้ข้าวสุกได้

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:55:08 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 7
ตัวอย่างบางประการของปกตูปนิสสยปัจจัย
“คุณเล็กได้เจริญวิปัสสนาอยู่เป็นประจำ และวันนี้คุณเล็กได้สัปปายะอันเหมาะสม จึงเจริญวิปัสสนามาอย่างต่อเนื่อง และจนทำให้เกิดญาณปัญญาขึ้นมา”
ดังนั้น มหากุศลญาณสัมปยุตตที่กำลังเจริญวิปัสสนานั้น มีกำลังอย่างแรงกล้า (โดยสภาพของตนเอง) เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ทำให้เกิด ญาณปัญญาอันเป็นมหากุศล ตามมา
นอกจากนี้ การได้อาศัยความสุขกาย และ สัปปายะ อันเป็นที่สบาย (วิบากจิต) ยังทำให้เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ให้เกิดปัญญาตามมา

“ คุณนายเดือนประกายกำลัง ประสบกับโรคร้าย และ ทำให้ได้รับความทุกข์ทรมาณ อย่างหนัก เธอจึงหันเหชีวิตมาประกอบกุศลกรรมแทนโดยหมั่นทำทาน รักษาศีล เจริญภาวนา”
ดังนั้น ความทุกข์ทางกาย มีกำลังอย่างแรงกล้า จึงเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ทำให้เกิด กุศลจิต ตามมา
“นายดีเดือด เป็นมือปืนรับจ้าง เคยรับจ้างฆ่าคนมามาก ทำให้กล้าที่ฆ่าคนอื่นๆ โดยไม่ต้องร้องขอ”
ดังนั้น อกุศลจิตที่เคยฆ่าคนมาในอดีต มีกำลังอย่างแรงกล้า จึงเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ทำให้เกิด อกุศลจิต ตามมา

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 14:57:59 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 8
ในบรรดา ปัจจัย ทั้งหมด ปกตูปนิสสยปัจจัย พระพุทธองค์ทรงแสดงเรื่องนี้ไว้อย่างกว้างขวางมากกว่าปัจจัยอื่นๆ จึงได้ชื่อว่า “มหาเทสปัจจัย” เนื่องจากมีปัจจัยที่ทำให้เกิดผลธรรมนั้นมากกว่าปัจจัยอื่นๆ

ดังบาลี ปจฺจยมหาเทโส เหส, ยทิทํ ปกตูปนิสฺสโย.

ซึ่ง องค์ธรรมของปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ จิต 89 เจตสิก 52 ที่เกิดก่อนๆ รูป 28 และบัญญัติ ที่เป็นชนิดที่มีกำลังมาก

ติดตามตอนต่อไปค่ะ …ปุเรชาตปัจจัย(10)
การศึกษาเรื่องเหล่านี้ ย่อมเกิดประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาอย่างมาก เพราะในการรู้อารมณ์ต่างๆนั้น ย่อมมีเหตุ และปัจจัย เกี่ยวข้องกันอย่างมากมาย และยังสร้างสมความช่างสังเกตแห่งจิตใจได้ด้วยค่ะ

โดย อัญชลี สมโสภณ [15 ธ.ค. 2545 , 15:02:28 น.] ( IP = 203.113.38.8 : : )

  สลักธรรม 9
สาธุ สาธุ สาธุ

ครับผม .การศึกษาเรื่องเหล่านี้ ย่อมเกิดประโยชน์แก่ผู้ปฏิบัติวิปัสสนาอย่างมาก เพราะในการรู้อารมณ์ต่างๆนั้น ย่อมมีเหตุ และปัจจัย เกี่ยวข้องกันอย่างมากมาย

และยังสร้างสมความช่างสังเกตแห่งอารมณืได้อย่างดีและถูกต้องด้วยครับ ครับผมจะใส่ใจเสมอครับคุณอัญชลี

ขอแสดงความนับถือยิ่งครับ
เทพธรรม.

โดย เทพธรรม [15 ธ.ค. 2545 , 19:18:25 น.] ( IP = 202.183.228.67 : : 202.183.157.228 )

  สลักธรรม 10
ตั้งใจอ่านมากเลยค่ะ ..พออ่านมาถึงคุณหญิงประกายดาว รู้สึกตลก...อ่านจบตัวอย่างนี้แล้วก็นึกถึงคำว่า "กรรม" โดยเฉพาะ"อาจิณกรรม"ที่ท่านอาจารย์วิชิตเน้นเสมอว่า เป็นกรรมที่จะมีผลต่ออนาคตชาติของพวกเราที่ยังไม่เกิดญาณปัญญาจากการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน.....รู้สึกคล้ายๆว่าใจเต้นผิดปกติขึ้นมาเล็กน้อย ..อ่านต่อไปก็ยิ่งรู้สึกว่า แต่ละปัจจัยที่อ่านผ่านมานั้นเกี่ยวชีวิตของเราให้เป็นไปอย่างต่อเนื่องและเป็นขบวนการ ....ยิ่งอ่านมาถึงช่วงท้ายก็ยิ่งทราบถึงคุณค่าของคำว่า "ใครทำใครได้....ทำดีได้ดีทำชั่วได้ชั่ว" ในสลักธรรมที่ ๖ ..แล้วก็ย้อนไปคิดถึงคำว่าอาจิณกรรมอีก ......

ขอบพระคุณมากค่ะพี่อุ๊ ..เพราะนอกจากจะเกิดความเข้าใจแล้ว ยังทำให้เห็นถึงความสำคัญของการศึกษาพระธรรมและการปฏิบัติธรรมเป็นอย่างยิ่งเลยค่ะ....

ปล. แต่ตอนท้ายที่อ่านถึงคุณนายเดือน ประกายกำลัง ก็รู้สึกตลกอีกแล้ว...ที่หันเหชีวิตมาประกอบกุศลกรรมแทน.... แสดงว่าเมื่อก่อนนี้คุณนายเดือนคงไม่ใช่นางเอกแน่เลยค่ะ....อิอิ

โดย น้องกิ๊ฟ [16 ธ.ค. 2545 , 01:04:58 น.] ( IP = 202.183.228.67 : : 203.170.149.142 )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : *

Code :
กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน *

อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง

รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB

รายละเอียด :
Icon Toy
Special command
* *
กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน

การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้

การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้

หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด