เวลาแห่งปัญญา “ ฌานปัจจัย” (17)

---

นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมา สัมพุทธัสสะ หลายๆครั้งที่เรามักจะกล่าวก่อนเจริญกรรมฐานด้วยคำว่า.. “ขออำนาจเหล่าเทพเทวา จงช่วยอุดหนุนให้ข้าพเจ้ามีความสงบ ปราศจากความฟุ้งซ่านและสามารถเจริญทางแห่งมรรค ผล นิพพาน ได้ด้วยเทอญ” ลองมาพิจารณาดูซิคะเพราะเหตุใดเราจึงต้องกล่าวเช่นนี้ เพราะสภาพจิตใจที่ซัดซ่านด้วยความยินดีบ้าง ความพยาบาทบ้าง ความฟุ้งซ่านบ้าง ความง่วงบ้าง เหล่านี้เป็นต้น เป็นสภาพของจิตที่ปราศจากความตั้งมั่นและกระทำจิตให้เป็นกุศลได้ยากยิ่ง การกล่าววาจาเช่นนี้ จึงย่อมเสมือนอุปกรณ์ที่จะทำให้จิตนั้นมีเป้าหมาย และสามารถประกอบกุศลจิตได้สะดวกขึ้น และมีอะไรเล่าที่คอยเป็นปัจจัยให้แก่จิตเหล่านี้ได้ มาติดตามความสำคัญของ “ฌาณปัจจัย” กันเถอะค่ะ

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:22:47 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 คำว่า “ฌาน” หมายถึงอะไร หมายถึง การเพ่งซึ่งอารมณ์ทั้งหลาย โดยมีองค์ฌาณ 5 อย่างที่ทำหน้าที่เป็นหัวหน้า ได้แก่ 1. วิตก ( วิตกเจตสิก) 2. วิจาร (วิจารเจตสิก) 3. ปิติ (ปิติเจตสิก) 4. เวทนา (เวทนาเจตสิก) 5. เอกัคคตา (เอกัคคตาเจตสิก) และเมื่อองค์ฌาณทั้ง 5 เกิดขึ้น ย่อมทำให้จิต และเจตสิกที่ประกอบร่วมกันทำหน้าที่เพ่งอารมณ์นั้นตามไปด้วย

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:25:35 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 2 สภาพของการเพ่งอารมณ์ จำเป็นต้องเกิดในขณะทำกรรมฐานเท่านั้นหรือ ต้องบอกว่า ไม่เพียงแต่เท่านี้ การเพ่งอารมณ์นั้นไม่จำกัดว่าเป็นการเพ่งอารมณ์ในกรรมฐาน แต่สามารถเป็นไปได้ทั้ง โลกียอารมณ์ โลกุตตรอารมณ์ ปรมัตถ์อารมณ์ และบัญญัติอารมณ์ การเพ่งอารมณ์เหล่านี้ สามารถเป็นอารมณ์ของฌาณได้ทั้งสิ้น

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:27:52 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 3 หรือ กล่าวอีกอย่าง ได้แก่ 1. การเพ่งอารมณ์ตามธรรมดา ตามปกติ เช่น ในการเพ่งมองดูรูป หรือ รูปารมณ์ เป็นต้น และ การเพ่งอารมณ์ในการเจริญสมถะภาวนา เช่น การเพ่งกสิณ เป็นต้น ทั้ง 2 ประเภทนี้ เรียกว่า “อารัมณูปนิชฌาณ” 2. การเพ่งอารมณ์ในการเจริญวิปัสสนาภาวนา มีการเพ่งอารมณ์ไตรลักษณ์ ได้แก่ อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ประเภทนี้เรียก “ลักขณูปนิชฌาณ”

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:29:52 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 4 พูดถึงองค์ฌาณทั้ง 5 ต่างก็มีหน้าที่กันคนละอย่าง ในขณะที่ต้องทำงานอันเดียวกัน เช่นในขณะที่เพ่งจับอยู่ในอารมณ์อันเดียวกัน วิตก ทำหน้าที่ ยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ วิจาร ทำหน้าที่ ประคองอารมณ์ ปิติ ทำหน้าที่ อิ่มใจในอารมณ์นั้น เวทนา ทำหน้าที่ เสวยอารมณ์ เอกัคคตา ทำหน้าที่ ตั้งมั่นในอารมณ์

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:32:16 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 5 ถึงเวลามารู้จัก “ฌาณปัจจัย” กันแล้วค่ะ ฌาณปัจจัย หมายถึง ธรรมที่ช่วยอุปการะโดยความเป็นผู้เพ่งอารมณ์ โดยมีองค์ฌาน 5 คือ วิตก วิจาร ปิติ เวทนา เอกัคคตา ที่อยู่ในจิต 79 (เว้นทวิปํญจวิญญาณ 10) เป็นปัจจัยช่วยอุดหนุนแก่ จิต 79 เจตสิก 52 จิตตชรูป และ ปฏิสนธิกัมมชรูป ดังนั้น จึง เป็นประเภท นาม เป็นปัจจัยแก่ นาม รูป และย่อมเกิดได้ในขณะปัจจุบันเท่านั้น หรือทั้งปัจจัย และธรรมที่เกิดจากปัจจัยต่างก็เกิดพร้อมๆกัน

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:39:02 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 6 การกระทำใดๆหากมีองค์ฌาณทั้ง 5 เข้ามาอุดหนุนแล้ว ย่อมทำให้การกระทำต่างๆเป็นไปอย่างมีระเบียบ และเป็นไปตามความประสงค์ หากปราศจากอำนาจขององค์ฌาณที่มาเป็นปัจจัยแล้ว ย่อมกระทำไม่ตรงต่อสิ่งนั้น การพูดจาก็อาจจะเลอะเลือนได้ การเพ่งอารมณ์ย่อมเป็นไปพร้อม กุศล อกุศล และ อัพพยากต ได้ทั้งสิ้น ตัวอย่าง ในกุศล เช่น องค์ฌาณ 5 ที่ในกุศลจิตทั้ง 21 ดวง เป็นปัจจัยแก่ กุศลจิตทั้ง 21 เจตสิกที่ประกอบร่วมกับกุศลเหล่านี้ และกุศลจิตตชรูป หรือรูปที่เกิดพร้อมกับกุศลจิต ตัวอย่างในอกุศล เช่น องค์ฌาณ 5 ที่ในอกุศลจิตทั้ง 12 ดวง เป็นปัจจัยแก่ อกุศลจิตทั้ง 12 เจตสิกที่ประกอบร่วมกับอกุศลเหล่านี้ และอกุศลจิตตชรูป หรือรูปที่เกิดพร้อมกับอกุศลจิต และแม้แต่ในอัพพยากตก็มีฌาณปัจจัยได้ ได้แก่ องค์ฌาณ 5 ที่ในวิบากจิตตุปบาท 26 และกิริยาจิตตุปบาท 20 ที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิ หรือ เกิดขึ้นภายหลังก็ตาม เป็นปัจจัยแก่ วิบากจิตตุปบาท 26 กิริยาจิตตุปบาท 20 และ วิบากจิตตชรูป(รูปที่เกิดพร้อมกับวิบากจิต) และปฏิสนธิกัมมชรูป( รูปที่เกิดพร้อมกันกับปฏิสนธิจิต) หมายเหตุ อัพพยากต ในที่นี้ ได้แก่ อะไรบ้าง ได้แก่ วิปากจิต 26 (เว้นทวิปํญจวิญญาณ 10) กิริยาจิต 20 เจตสิกที่ประกอบร่วม วิบากจิตตชรูป(รูปที่เกิดพร้อมกับวิบากจิต) และปฏิสนธิกัมมชรูป( รูปที่เกิดพร้อมกันกับปฏิสนธิจิต) และทั้งหมดก็มิใช่กุศล หรือ อกุศล

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:43:00 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 7 องค์ฌาณ มี 7 ประเภท ได้แก่ 1. วิตก 2. วิจาร 3. ปิติ 4. เอกัคคตา 5. โสมนัสเวทนา 6. โทมนัสเวทนา 7. อุเบกขาเวทนา แต่มีองค์ธรรม 5 เท่านั้น ได้แก่ 1. วิตก(วิตกเจตสิก) 2. วิจาร (วิจารเจตสิก) 3. ปิติ (ปิติเจสิก) 4. เอกัคคตา (เอกัคคตาเจตสิก) 5. เวทนา (เวทนาเจตสิก)

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:46:31 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 8 ฌาน นอกจากที่จะทำหน้าที่เพ่งอารมณ์ อย่างแน่วแน่แล้ว ยังทำหน้าที่เผาปฏิปักษ์ธรรม ด้วย ได้แก่ อะไรบ้าง ได้แก่ 1. วิตก เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ ถีนมิทธะ (ความง่วง) 2. วิจาร เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) 3. ปิติ เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ พยาบาท 4. โสมนัส เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ อุทธัจจะ กุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่าน ความรำคาญใจ) 5.อุเบกขา เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ โทมนัส (ความเศร้าโศก เสียใจ) 6. เอกัคคตา เผาปฏิปักษ์ธรรมคือ กามฉันทะ (ความยินดีติดใจในกามคุณ)

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:48:36 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 9 แม้ว่าเอกัคคตาเจตสิก จะเป็นเจตสิกที่ประกอบได้กับจิตทุกๆดวงก็ตาม แต่เอกัคคตาเจตสิกที่ประกอบใน ทวิปัญจวิญญาณ 10 ไม่สามารถเป็นองค์ฌาณได้ มาถึงตรงนี้แล้ว นับว่าฌานปัจจัย ย่อมทำให้ท่านนั้นสามารถกระทำจิตให้เกิดความตั้งมั่นต่ออารมณ์ได้ และไม่ทำให้ตกอยู่ในสภาพของผู้ที่มีจิตใจรวนเร ไงคะ แต่จงตั้งมั่นเฉพาะในกุศล และเพ่งอารมณ์ในลักษณะ “ลักขณูปนิชฌาณ” เถอะค่ะ เพราะย่อมทำให้ท่านนั้นพ้นจากทุกข์ทั้งปวงได้

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:50:57 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

สลักธรรม 10 คำถามประจำวันนี้ ถามว่า ทำไมเอกัคคตาเจตสิกที่ประกอบใน ทวิปัญจวิญญาณ 10 ไม่สามารถเป็นฌาณปัจจัยได้ สวัสดีค่ะ พบกันคราวหน้า “ มัคคปัจจัย” แท้จริงคืออะไรบ้าง และท่านจะเดินไปในหนทางเช่นไรจึงจะดี

โดย อัญชลี สมโสภณ [21 ม.ค. 2546 , 16:52:49 น.] ( IP = 203.113.39.6 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด