
ผู้นำทาง ความที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพระนามว่า มัคคนายโก
ผู้นำทางนั้น พึงแสดงได้โดย ๒ นัย คือ ด้วยปฏิปทาที่พระองค์ได้ทรงประพฤติปฏิบัติมาแล้ว เป็นตัวอย่าง ๑ ด้วยทรงแนะนำสั่งสอน ๑,
ทั้ง ๒ ประการนี้ พึงเห็นโดยนัยในพุทธประวัติตั้งแต่เบื้องต้นเป็นลำดับไป.
เมื่อพระบรมศาสดายังเป็นพระโพธิ-สัตว์ ทรงอุบัติในขัตติยสกุลอันอุดมสมบูรณ์ด้วยวิญญาณกทรัพย์ และอวิญญาณกทรัพย์ และเครื่องอุปโภคบริโภคอันล้นเหลือ ได้รับการบริหารรักษาให้เป็นสุขสำราญเป็นอย่างดีที่สุด จนถึงทรงพระเจริญ สมควรจะทางศึกษาศิลปวิทยาได้ พระบิดาทรงจัดให้เล่าเรียนก็
ไม่ทรงเกียจคร้าน เห็นแก่ความสำราญที่ทรงประสบอยู่นั้น ทรงอุตสาหะบากบั่นศึกษาได้เป็นอย่างเยี่ยม จนถึงอาจแสดงให้ปรากฏแก่ประชุมชน ได้รับสรรเสริญทั่วไป, นี้เป็นปฏิปทาที่ดี ที่ควรเป็นตัวอย่างของผู้ศึกษาศิลปวิทยาประการหนึ่ง.
เมื่อทรงเจริญวัย ได้ทรงอภิเษกกับพระนางยโสธรพิมพา และทรงปกครองประสาสน์ราชกรณียกิจ ก็ไม่ทรงลุ่มหลงในกามสุขสมบัติ
ที่บริบูรณ์นั้น ทางปฏิบัติราชกรณียกิจให้เป็นไปด้วยดี ไม่มี
ข้อที่พึงครหาปรากฏ ทำพระไอสวริยยศเกียรติยศ และบริวารยศให้ไพบูลย์
นี้เป็นปฏิปทาที่ดี ที่ควรเป็นตัวอย่างของผู้ทำกิจการตามหน้าที่ตามปกติ
ประการหนึ่ง.
เมื่อคราวทรงปรารภ เพื่อจะแสวงคุณให้ยิ่งขึ้นไป ซึ่งท่านพรรณนาไว้ว่า ทรงแสวงหาโมกขธรรม ธรรมเป็นเครื่องพ้นจาก ชรา พยาธิ มรณะ อันมีประจำแก่สัตว์โลกทุกถ้วนหน้า ก็มีพระมนัสกล้าเด็ดเดี่ยว ทรงสละกามสุขสมบัติอันบริบูรณ์ทั้งหมดได้ ทรงมุ่งแต่จะบำเพ็ญที่มุ่งหมายให้สำเร็จไปเป็นเบื้องหน้า, นี้เป็นปฏิปทาที่ดี ที่ควรเป็นตัวอย่างของผู้มุ่งทำกิจการเพื่อหวังความสำเร็จในทางใดทางหนึ่งประการหนึ่ง.
เมื่อได้ทรงปฏิบัติแสวงหา อุบายเป็นเครื่องพ้น ก็ทรงปฏิบัติธรรมนั้น ๆ จนเต็มที่ เช่น เมื่อไปทรงศึกษาในสำนักอาฬารดาบส และในสำนักอุทกดาบส ก็ทรงศึกษาและปฏิบัติลัทธิสมัยได้ดี จนมีความรู้ความสามารถเสมออาจารย์ เมื่อทรงเห็นว่าไม่เป็นทางตรัสรู้ ก็ทรงหลีกไปทรงบำเพ็ญทุกกรกิริยา ด้วยทรงคาดว่าจะเป็นทางที่ให้พ้นทุกข์ได้ ก็ได้ทรงกลั้นลมหายใจ และอดพระอาหารจนถึงที่สุด ยากที่บรรพชิตที่แสวงหาคุณยิ่งใหญ่จะพึงปฏิบัติเทียมถึง เมื่อทรงพิจารณาเห็น
ข้อปฏิบัติที่ทรงอยู่นั้น ๆ ไม่เป็นเหตุให้สำเร็จได้ ก็ทรงเลิกเสีย และพระปัญญาแก้ไขไม่หลงงมงายตามที่เขานิยมกันในครั้งนั้น จนถึงระลึกได้ถึงการที่ทำจิตให้สงบตั้งมั่น เมื่อครั้งทรงพระเยาว์ ในเวลาที่พระราชบิดาทรงทำพิธีแรกนาขวัญ ทรงเห็นว่าจะ
เป็นทางให้ได้ตรัสรู้ จึงทรงเริ่มบำเพ็ญเพียรทางจิต เป็นต้นไปจนบรรลุอนุตตร
สัมมาสัมโพธิญาณ, นี้เป็นปฏิปทาที่ดีที่ควรเป็นตัวอย่าง ของผู้แสวงหาทางแห่ง
ความสำเร็จกิจที่มุ่งหมายประการหนึ่ง.
ปฏิปทาเหล่านี้ เป็นปฏิปทาที่ดีอย่าง
หนึ่ง ๆ ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตั้งแต่ยังทรงเป็นพระโพธิสัตว์ เป็นตัวอย่าง
ที่ดี สำหรับผู้ประกอบกิจเพื่อประโยชน์แก่ตนและคนอื่น เพราะฉะนั้น พระองค์
จึงควรได้พระนามว่า มัคคนายก ผู้นำทางด้วยปฏิปทา ดังนี้. ( วชิร. ๑-๓ ).