จิตตุปบาท..เรื่องที่ควรรู้จักและเข้าใจ

---

จิตตุปบาท..เรื่องที่ควรรู้จักและเข้าใจ สวัสดีค่ะ วันนี้วันพฤหัส คนไทยเราถือว่าเป็นวันครู ขอบูชาครูด้วยเรื่อง“จิตตุปบาท” เพราะเห็นว่า “จิตตุปบาท” เป็นเรื่องพื้นฐานเริ่มต้นที่จะทำให้เข้าใจความเป็นไปของจิต และสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิตได้เป็นอย่างดี หากสามารถเรียนรู้ให้เข้าใจจะเป็นประโยชน์มากสำหรับท่านที่กำลังศึกษาเล่าเรียนพระอภิธรรมมัตถสังคหะอยู่ โดยเฉพาะเรื่องเหตุในปริจเฉทที่ ๓ (บอกกล่าวจากประสบการณ์ค่ะ) นำเสนอเรื่องนี้จากความรู้ความเข้าใจที่ได้รับการถ่ายทอดมา และตามสติปัญญาที่สามารถจะกระทำได้ หากมีข้อผิดพลาดประการใด ก็ขอกราบอภัยไว้ ณ โอกาสนี้ด้วย และขอให้ครูอาจารย์ทั้งหลายโปรดชี้แนะ แก้ไขด้วยนะคะ หากการนำเสนอเรื่องนี้ ยังประโยชน์ให้แก่ท่านผู้อ่านได้บ้าง ก็ขออุทิศกุศลกรรมที่ได้จากธรรมทานครั้งนี้แด่ ท่านพระอาจารย์บุญมี เมธางกูร ผู้ก่อตั้งมูลนิธิอภิธรรมแห่งนี้ ซึ่งเป็นสถานที่ที่ให้ชีวิตใหม่ในบวรพระพุทธศาสนาแก่ข้าพเจ้า ขอให้ท่านได้ร่วมอนุโมทนาในเจตนาครั้งด้วย และขอจงเป็นพลวปัจจัยเสมือนยาทิพย์ช่วยเอื้อหนุนให้อาจารย์บุษกร เมธางกูร ผู้สืบสานงานต่อ จงมีสุขภาพแข็งแรงทั้งกายและใจด้วยเทอญ .

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 08:43:55 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

สลักธรรม 1 เกี่ยวกับจิต จิต เป็นธรรมชาติที่รู้อารมณ์ ขณะใดจิตเกิดขึ้น ขณะนั้นการรู้อารมณ์ก็เกิดขึ้น จะห้ามการรู้อารมณ์ไม่ให้เกิดขึ้นไม่ได้ สภาวลักษณะของจิตเมื่อกล่าวโดยทั่วไป จึงเป็นการรู้อารมณ์อย่างเดียว แต่เมื่อกล่าวถึงลักษณะที่รู้อารมณ์พิเศษของจิตแล้ว จิตจะมีความสามารถในการรู้อารมณ์ไม่เหมือนกัน โดยอำนาจการปรุงแต่งของเจตสิกที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิต ดับพร้อมกับจิต มีที่อาศัยและมีอารมณ์อันเดียวกับจิต และมีการเกิดขึ้นสืบกันไม่ขาดสาย เมื่อมีจิตเกิดขึ้น ต้องมีเจตสิกเกิดขึ้นพร้อมกันเสมอ ขณะที่จิตเกิดขึ้น เรียกว่า อุปาทะขณะ ขณะที่จิตตั้งอยู่ เรียกว่า ฐีติขณะ และ ขณะที่จิตดับไป เรียกว่า ภังคะขณะ

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 08:49:42 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 2 ภาพโดยรวมของจิตตุปบาท จิตตุปบาท มาจาก จิต + อุปาทะ จึงหมายถึงการเกิดขึ้นของจิต มาดูกันสิว่าภาพจิตตุปบาทบ่งบอกให้ทราบถึงรายละเอียดที่เกี่ยวข้องกับจิตอะไรบ้าง (ดูภาพจิตตุปบาทประกอบ) จิต (วงกลม) เจตสิกที่ประกอบ (เขียนเป็นตัวเลขประกอบภายในวงกลม) ขณะเกิดขึ้นของจิต (อุปาทขณะ แสดงด้วยเส้นสีเขียวเส้นแรก) ขณะตั้งอยู่ของจิต (ฐีติขณะ แสดงด้วยเส้นสีน้ำตาลเส้นที่สองตรงกลาง) ขณะดับไปของจิต (ภังคขณะ แสดงด้วยเส้นสีเทาเส้นที่สาม) จิตตชรูป (ขีดเล็กๆ อยู่เหนืออุปาทขณะ) เป็นเครื่องหมายแสดงให้ทราบว่ามีจิตตชรูป เกิดขึ้นด้วยที่อุปาทะขณะของจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 08:53:44 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 3 มาพิจารณาเจตสิกที่เกิดขึ้นพร้อมกับจิต สำหรับผู้ที่ศึกษาพระอภิธรรม คงจะทราบกันอยู่แล้ว ว่า เจตสิกมีทั้งหมด ๕๒ ดวง แต่มีเจตสิกที่เป็นเหตุได้เพียง ๖ ดวงเท่านั้นคือ โลภเจตสิก เป็น โลภเหตุ โทสเจตสิก เป็น โทสเหตุ โมหเจตสิก เป็น โมหเหตุ อโลภเจตสิก เป็น อโลภเหตุ อโทสเจตสิก เป็น อโทสเหตุ ปัญญาเจตสิก เป็น อโมหเหตุ

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 08:57:13 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 4 จิตตุปบาทจะบอกให้ทราบถึงสัมปยุตตเหตุได้อย่างไร ..เราสามารถแสดงให้ทราบถึงสัมปยุตตเหตุ ในจิตแต่ละดวงได้ด้วยภาพจิตตุปบาท ..โดยการแบ่งครึ่งวงกลมซึ่งแทนจิต แล้วเขียนจำนวนเจตสิกที่เป็นเหตุอยู่ครึ่งบน ..โดยเขียนในลักษณะ ๑, ๑-๑, ๑-๑-๑ แทน เหตุ ๑, เหตุ ๒, เหตุ ๓ ตามลำดับ ..และเจตสิกที่เหลือ (= เจตสิกทั้งหมด ลบด้วย เจตสิกที่เป็นเหตุ) เขียนไว้ครึ่งล่าง ..(ดูภาพประกอบไปด้วยเพื่อความเข้าใจ) ถ้าจิตดวงนั้นไม่มีเจตสิกที่เป็นเหตุประกอบ (ครึ่งบนก็ว่างไว้) จัดเป็น อเหตุกจิต ถ้าจิตดวงนั้นมีเจตสิกที่เป็นเหตุประกอบด้วย ๑ ดวง (๑) ก็จัดเป็น เอกเหตุกจิต ถ้าจิตดวงนั้นมีเจตสิกที่เป็นเหตุประกอบด้วย ๒ ดวง (๑-๑) ก็จัดเป็น ทวิเหตุกจิต ถ้าจิตดวงนั้นมีเจตสิกที่เป็นเหตุประกอบด้วย ๓ ดวง ก็จัดเป็น ติเหตุกจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:00:28 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 5 เอกเหตุกจิต มี ๒ ดวง ได้แก่โมหมูลจิต ๒ ดวง (วิจิกิจฉาสัมปยุตตจิต ๑ และ อุทธัจจสัมปยุตตจิต ๑) มีเจตสิกประกอบ (เท่ากันแต่ไม่เหมือนกัน) ๑๕ ดวง มีโมหเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือโมหเหตุ เจตสิกที่เหลือ ๑๔ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ โมหมูลจิต จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ ทวิเหตุกจิต มี ๒๒ ดวง โลภมูลจิต ๘ ดวง โทสมูลจิต ๒ ดวง ญาณวิปยุตตจิต ๑๒ ดวง

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:12:04 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 6 (ภาพที่แสดงคือโลภมูลจิตดวงที่๑) โลภมูลจิต ๘ ดวง มีโลภเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือโลภเหตุ มีโมหเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือโมหเหตุ โลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโมหเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย โมหเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย เจตสิกที่เหลือ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ โลภมูลจิต จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ ๒ แต่ไม่เป็นเหตุ เรียกว่า ทวิเหตุกจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:15:22 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 7 (ภาพที่แสดงคือโทสมูลจิตดวงที่ ๒) โทสมูลจิต ๒ ดวง มีโทสเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือโทสเหตุ มีโมหเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือโมหเหตุ โทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโมหเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย โมหเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย เจตสิกที่เหลือ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ โทสมูลจิต จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ ๒ แต่ไม่เป็นเหตุ เรียกว่า ทวิเหตุกจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:18:51 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 8 (ภาพที่แสดงคือมหากุศลดวงที่ ๓ มีเจตสิกประกอบ ๓๗ ดวง) ญาณวิปยุตตจิต ๑๒ ดวง มีอโลภเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คืออโลภเหตุ มีอโทสเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คืออโทสเหตุ อโลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีอโทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย อโทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีอโลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย เจตสิกที่เหลือ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ ญาณวิปยุตตจิต จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ ๒ แต่ไม่เป็นเหตุ เรียกว่า ทวิเหตุกจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:48:01 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 9 ติเหตุกจิต มี ๔๗ หรือ ๗๙ ดวง ญาณสัมปยุตตจิต ๑๒ ดวง มหัคคตจิต ๒๗ ดวง โลกุตตรจิต ๘ หรือ ๔๐ ดวง มีอโลภเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือ อโลภเหตุ มีอโทสเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือ อโทสเหตุ มีปัญญาเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ คือ อโมหเหตุ อโลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีอโทสเจตสิกและปัญญาเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย อโทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีอโลภเจตสิกและปัญญาเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย ปัญญาเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีอโลภเจตสิกและอโทสเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย เจตสิกที่เหลือ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ ญาณสัมยุตตจิต มหัคคตจิต โลกุตตรจิต จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ ๓ แต่ไม่เป็นเหตุ เรียกว่า ติเหตุกจิต

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:51:52 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

สลักธรรม 10 ต่อไปจะแสดงตัวอย่างการแจกแจงจิตแต่ละดวง โดยเขียนจิตตุปบาทประกอบ โลภมูลจิตดวงที่ ๑ ชื่อ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตํ อสงฺขาริกํ แปล จิตที่เกิดขึ้นพร้อมด้วยความยินดี ประกอบไปด้วยความเห็นผิด โดยไม่มีการชักชวน เจตสิก มีเจตสิกประกอบ ๑๙ ดวง ได้แก่ สัพพสาธารณเจตสิก ๗ ดวง (ผัสสะ เวทนา สัญญา เจตนา เอกัคคตา ชีวิตินทรีย์ มนสิการ ปกิณณกเจตสิก ๖ ดวง (วิตก วิจาร อธิโมกข์ วิริยะ ปีติ ฉันทะ) โมจตุกเจตสิก ๔ ดวง (โมหะอหิริกะ อโนตตัปปะ อุทธัจจะ) โลติกเจตสิก ๒ ดวง (โลภะ ทิฏฐิ ) รวมเป็น ๑๙ ดวง เหตุ มีเจตสิกที่เป็นเหตุเกิดร่วมด้วย ๒ ดวง คือ โลภเจตสิก เป็น โลภเหตุ โมหเจตสิก เป็น โมหเหตุ สรุป ทั้งโลภเจตสิก และโมหเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุ โลภเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโมหเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย โมหเจตสิก เป็นธรรมที่เป็นเหตุด้วย มีโลภเจตสิกเป็นธรรมที่เป็นเหตุที่เกิดร่วมด้วย เจตสิกที่เหลือ ๑๗ ดวง เป็นธรรมที่มีเหตุ แต่ไม่เป็นเหตุ โลภมูลจิตดวงที่ ๑ นี้ จัดเป็นธรรมที่มีเหตุ ๒ คือ โลภเหตุ และโมหเหตุ เรียกว่า ทวิเหตุกจิต ดังนั้น ถ้าอยากเข้าใจและจำได้ในเรื่องจิต เจตสิก เหตุ ก็กรุณาลงทุนลงแรงด้วยการรีบไปซื้อสมุดเล่มโตๆ แล้วเขียนจิตตุปบาทของจิตแต่ละดวงพร้อมรายละเอียด จนครบ ๑๒๑ ดวง ดังที่จะแสดงไว้ข้างบน ครูที่มูลนิธิอภิธรรมมูลนิธิ ท่านพร่ำสอนเสมอว่า .ทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว ยิ่งทำ ยิ่งได้ ทำมากได้มาก ทั้งดีและชั่ว ขอให้ทุกท่านสุขใจกับเรื่องจิตตุปบาทนะคะ สาธุ..สาธุ..สาธุ

โดย พี่ดา [25 ส.ค. 2549 , 09:57:40 น.] ( IP = 58.9.140.194 : : )

[ 1 ] [ 2 ]

ขอเชิญแสดงความคิดเห็น

จาก : * Code : กรุณากรอก Code ตัวเลขด้านบน * อีเมล์ : หากไม่ต้องการให้เว้นว่าง รูปภาพ : ไม่เกิน 150KB รายละเอียด : Icon Toy Special command * * กรุณาคลิ๊ก Post message เพียงครั้งเดียว....

คำเตือน การแอบอ้างใช้ชื่อบุคคลซึ่งอาจทำให้บุคคลนั้นเกิดความเสียหาย อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ การโพสรูปภาพที่ไม่เหมาะสม หรือ ไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของภาพ อาจถูกดำเนินคดีทางกฏหมายได้ หากพบเห็นรูปภาพหรือกระทู้ที่ไม่เหมาะสมสามารถเมล์เข้ามาได้ที่ freewebboard@thaimisc.com โดยระบุ subject "กระทู้ไม่เหมาะสม" พร้อมทั้งระบุ ADDRESS ของเว็บบอร์ด